تصاویر مربوط به بام دنیا

دوشیزه همیلتن

سردار نصرالله خان

امیر عبدالرحمن خان

لرد کرزن

بام دنیا

بام دنیا [و مهمانی خاص امیر عبدالرحمن خان]

ترجمۀ آصف فکرت

بام دنیا فصل 19 زندگینامۀ لرد کرزن سیاستمدار، نویسنده و جهانگرد نامور انگلیسی است. زندگی نامه را کنیث رُز نگاشته و نام کتاب ( کرزن: یک شخص بسیار بزرگ) از یک شعر کرزن گرفته شده است. ترجمۀ این فصل را، با توجه به مطالب مهم جغرافیایی، تاریخی و سیاسی که در مورد منطقه دارد، برای فارسی زبانان مفید پنداشتیم.

می خواستم دریای خزر را بررسی کنم تا ببینم پس از آنکه ولگا، سردریا و آمو دریا را در خود فرو می برد، خود را کجا تهی می کند. می خواستم با تراجان سرچشمه های دانوب، گنگ و آمو را بیابم.
رابرتن – تشریح مالیخولیا

کرزن تا بهار 1893، که از سفر گرد جهان بازگشت، نیمۀ بیشتر برنامۀ بلندپروازانۀ ادبی خویش را که پنج سال پیش به آن می اندیشید، به پایان رسانیده بود. او راه آهن ماوراء قفقاز را در نوشته، روسیه در آسیای مرکزی را نگاشت. از ایران سوار بر اسب گذشته، ایران و مسألۀ ایران را تألیف کرد. به ژاپن، چین و کُره سفر کرده، معضلات خاور دور را نوشت. همچنان انبوهی از مطالب را برای تالیف یک اثر در مورد هند چین، که امیدوار بود، روزی بتواند تکمیل کند، گرد آورده بود. دو منطقۀ دیگر مانده بود که کرزن نمی توانست آنها را در مطالعات منافع بریتانیا در شرق نادیده بگیرد: یکی ناحیۀ کوهستانی در شمالِ مرز شمالغربی [هند] که پامیرها(کوههای پامیر) خوانده می شد، و دیگر سرزمین مجاور یعنی افغانستان. هریک ازاین دو منطقه، مرکز به کارگیری فشار روسیه بود که در حالت عادی فضای بدگمانی و اضطراب می آفرید و در وضعیت بحرانی امنیت هند را به تهدید مستقیم روبرو می ساخت. پس شگفت نبود که اعضای آخرین حکومت آقای گلادستون با گشت و گذار جورج کرزنِ تیزبین و کنجکاو در این ناحیه مخالفت نمایند. در سنت پترزبورگ، هیچیک از دو اثر روسیه در آسیای مرکزی و ایران و مسألۀ ایران را یک ارزیابی کاملاً معقول از سیاست خارجی روسیه نشناخته بودند؛ پس دیدار مؤلّف (جورج کرزن) از هریک از مناطق پامیرات یا افغانستان می توانست حسّاسیت روسیه را برانگیزد تا به حمایت از یک هیأت اعزامی همانند آن بپردازد. این بود که در خزان 1893 هنگامیکه کرزن خواست با هیأتی همراه شود که امیر افغانستان با بی میلی سفر آن را به کابل، برای نشانه گذاری خط مرزی، پذیرفته بود، وزارت خارجه درخواست او را صریحاً رد کرد. امّا کرزن کارشکنیهای مقامهای رسمی را سبک می نگریست و نمی خواست بخش دوم سفرش را به تعویق اندازد. افزون برآن در زمستانهای 1890 و 1891 تندرستی اش آسیب دیده بود وامیدی نداشت که با گذشت سالها توان جسمی اش را بازیابد. او همچنان دریافته بود که خیزش امواج انتخابات برضدّ لیبرالهاست و شکست آنان نه تنها او را به حکومت فراخواهد خواند، بلکه، شاید برای همیشه، آزادیش را در کشف سرزمینهای دور، از او بگیرد. پس برآن شد که اگر نتواند سفر به پامیرها یا افغانستان را با حمایت حکومت انجام دهد، خود شخصاً اقدام کند. کرزن در طول سال 1893 و نخستین ماههای 1894، به اصطلاح خودش، در اندیشۀ تدبیر « آخرین فریاد و حشیانۀ آزادی » بود. او برنامه یی ریخت تا در خزان دو سفر پیهم، ولی کاملاً جداگانه، در امتداد مرز شمالغرب [هند] داشته باشد: یکی به پامیرها و دیگری به افغانستان. امّا چون آغاز و انجام این سفرها در خاک هند بود، وزیر خارجه و نائب السلطنه، پاسداران روابط هند با همسایگان تندخوی، آن را نمی پذیرفتند.
اینهم که هردو تازه به پُستهایشان گماشته شده بودند به زیان کرزن بود، زیرا آنان در این موقعیت احتیاط بیشتری می کردند. نائب السلطنه ارل نهم الگین ، پسر نائب السلطنۀ پیشین و نوۀ لرد الگین مراقب بود تا مرمرهای یونانی که نام او را با خود داشت، به جای آنکه در معرض بوالهوسی جنگهای بالکان قرار گیرد، در موزۀ بریتانیا بماند. ( می گفتند که لرد الگین سنگهای مرمر را، که ظاهراً کتیبه های پرستشگاه پارتینون بود، از تخریب نجات داده به انگلستان برده بود.) او که نخست خود را شایستۀ پذیرش دعوت گلادستون نمی دانست، هرگز نتوانست بر تمایل بازنشستگی با حقوق ویژه فایق آید. نداشتن اعتماد به نفس با وجود قابلیت معتنابه اداری، او را به تالار سفید بیشتر وابسته ساخته بود تا رعایت روابط مرسوم تضمین شده میان نائب السلطنه و وزارت خارجه. کرزن توقّع اشارۀ موافقی از سوی این اسکاتلندی خجالتی و کمحرف نداشت. هنری فاولر که بعداً ولور هامپتن شد، روزگاری مشاور حقوقی بود و همۀ احتیاطکاریهای شغل پیشینه اش را وارد سیاست ساخت. او نخستین فرد اهل وسلی بود که وارد کابینه یا مجلس اعیان می شد. آقای گلادستون او را از نگاه اجتماعی برای مقام لرد اول دریاسالاری مناسب نمی دید و هنگام تشکیل آخرین حکومت، او را با فرستادن به برزخ انجمن حکومت محلی کنارزد، در سال بعد که روزبری به جای گلادستون نخست وزیر شد، او به احراز پست وزارت خارجه ارتقاء یافت. فاولر یک آدم کلّه شق بود. باری دخترش گفته بود :" پدر به ما اجازه می دهد که راه خودش را انتخاب کنیم." اندک رنج نیز بود. از کم طالعی مدتی دراز گذشت تا ملکه ویکتوریا با مهمان نوازی سنّتی، او را به صرف شام و استراحت در ویندزور فراخواند. او به تلخی از این صحنه به « تحریم ویندزور» تعبیر می کرد. این خصایل با درخواستهای قوی و گاه آمرانۀ کرزن هماهنگ نبود.
الگین و فاولر که در خنثی کردن ذوق جهانگردی کرزن همنظر بودند، در این مورد از فاصلۀ 6000 میل با هم تماس داشتند. کرزن در 17 ژوئیه نوشت: " پریشانی، بیم، هراس. همه از سفرم می ترسند و همه می کوشند چوب لای چرخم بگذارند.نائب السطنه تلگراف احمقانه یی از هند فرستاده است. واقعیت این است که اینان نمی خواهند کسی کاری بکند که هیچیک از مقامات حکومت نتوانسته اند در تمام عمرشان انجام دهند و همۀ قدرتهای نوار قرمز برضدّ منند."
کرزن که تسلیم این مخالفت لجوجانه نمی شد، در انتظار نتیجۀ درخواست دیگری ماند؛ درخواستی شخصی و جسورانه تر، که در بهار 1894 به امیر افغانستان فرستاد.کرزن که می دانست امیر به حکومت کلکته جدّاً بی اعتماد است، چنین انگاشت که تمایل خواهد داشت تا با یک انگلیسی که وزیر امور هند بوده و اکنون هم عضو پارلمان است و پایدارانه از داشتن روابط صمیمانه با افغانستان دفاع می نماید، مذاکره کند. او نامه یی به خط جلی بر ورقی نفیس از پوست گوساله نوشت و به دست سر سالتر پاین سرمهندس حکومت انگلیس در افغانستان که از معتمدان و مشاوران خاص و مورد اعتماد امیر بود به او فرستاد. او برنامۀ سفر پاییزیش به پامیرها را شرح داده و تقاضا کرده بود که آیا محتمل نخواهد بود تا احتراماتش را به امیری که همیشه مورد ستایشش بوده و از استقلال کشورش افغانستان دفاع کرده نیز تقدیم دارد؟ او به سبکی جامع و به گونه یی که می دانست در افغانستان به آن بی توجه نمی مانند، افزوده بود:
"...در تمام این مدت یگانه آرزویم، بدون وقفه، این بوده است که اجازه یابم قلمرو والاحضرت شما را ببینم، تا هم سلامهای خود را خدمت آن پادشاه آزاداندیش و قدرتمند که آنهمه در باره اش گفته و نوشته ام تقدیم نمایم و هم بتوانم، هنگامی که در مجلس عوام از امور افغانستان و هند سخن می رود، برخیزم و خطاب به حکومت و مردم بریتانیا بگویم: من خودم در کابل مهمان والاحضرت امیر بوده ام؛ با این پادشاه بزرگ سخن گفته ام؛ می توانم نیات او را بیان کنم و علاقمند حمایت از منافع او هستم." من خراسان را دیده ام و زیارت کرده ام؛ به سمرقند و بخارا بوده ام؛ به چمن رفته ام و سفر کوتاهی به پشاور داشته ام؛ اما به قلمرو والاحضرت که در میان این مناطق همچون گوهری گرانبها در میانۀ انگشتری قراردارد، هرگز اجازۀ ورود نیافته ام، واین سعادت را نداشته ام که والاحضرت شمارا که همچون برق در دل الماس می درخشید، ببینم. کتابها و نوشته های بسیار خوانده و با مردان بسیاری صحبت داشته ام، اما سپاسگزار می شدم اگر با والاحضرت شما که بیش از هرکس دیگری می توانید به پرسشهای من پاسخ دهید مصاحبت می داشتم، شما که شاید با ملاطفت بر اطلاعات ناقص من، با دانشتان از حقیقت، روشنی می افکندید..."
کرزن با همه امیدواریها پاسخ فوری نگرفت، ولی در اوت اوضاع به سود او دگرگون شد. حکومت روسیه از اعتراض به سفرش به افغانستان دست کشید و در نتیجه توهّمات الگین رفع شد. و کرزن به حد کافی زرنگ بود تا بتواند حمایت فیلدمارشال لرد رابرت را، که تا چندی پیش فرمانده کُلّ ارتش هند بود، و حنی موافقت شخص نخست وزیر را به دست آورد. روزبری در 27 ژوئیه به نائب السلطنه نوشت: " جورج کرزن مشتاق سفر به جاییست. نمی دانم کجا؟ چون اصل برنامه اش مردود شناخته شده است. اما امیدوارم هرکمکی که می توانید، در ارتباط خدمات دولتی به هریک از سفرهایش به او بنمایید، زیرا او رفیقی بسیار هوشیار و دوست داشتنی است.
مسافر پروای تصویب رسمی را نداشت. چهارشب تمام نشست و آخرین فصل مسایل خاور دور را به پایان رسانید. در چهارم اوت با اطمینان به اینکه نیروی نفوذ کلامش هنگام روبرو شدن با نائب السلطنه عقیده اش را تغییر خواهد داد، به سوی هند روان شد. نائب السلطنه با وجود سفارش نخست وزیر، همچنان بر اعمال نظر خویش اصرار داشت. با شنیدن اینکه کرزن سفرش را آغاز کرده است، در 14 اوت به فاولر نوشت: دو باره با مشاورانم مشورت کرده ام. هنوز هم مصلحت نمی بینیم به او اجازۀ سفر بدهیم. از دفتر امورخارجۀ خود نامه یی خواهم نوشت که در بمبئی به او برسد." و کمی بعد نوشت: "مصلحت دانستم خود را با نظرات قاطع انجمن مشورتی تقویت نمایم و به اتفاق براین نظریم که همچنان [از سفراو] جلوگیری نماییم."
اما کرزن می دانست چگونه خرد را با فریبندگی و ریشخند را با مباحثه درآمیزد. تا یکی دو روز پس از رسیدن به سمله ، اقامتگاه تابستانی نائب السلطنه، توانست افسون خود را براو بدمد و خود را در حرکت به عزم پامیرها آزاد بیابد. بهایی که او برای کنار گذاشتن مخالفت الگین می پرداخت، دو بخش داشت: او موافقت کرد که تغییر مختصری در خط سیر خویش بدهد و بدین صورت، به دلیلی مرموز، از رفتن به دریاچۀ ویکتوریا و پامیر بزرگ خود داری کند. دیگر اینکه اطمینان داد مقالات و نامه هایی که قرار بود به [روزنامۀ] تایمز بنویسد، موجب برافروختن شور و هیجان سیاسی یا دیپلماتیک نشود.
اکنون می ماند موضوع سفر به افغانستان، که آن هم به دلخواه کرزن حل شد. او نوشت: " هنری برکن بری ، عضو نظامی آن روز و مرد شایسته، تنها رفیق من بود. فرمانده کُلّ، جورج وایت از قبول مسؤولیت پرهیز می کرد و نائب السلطنه لرد الگین مردّد بود. در یک جلسۀ شورای اجرایی، قرار شد اجازه دهند در بازگشت از پامیرها از سرحد عبور کنم، اما به شرط دعوت مستقیم، که آنهم دراین اثنا رسید. به من گفتند که باید شخصی و خصوصی سفرکنم (که دقیقاً همین آرزویم بود) و گفتند که حکومت هیچ مسؤولیتی در حفظ امنیت من نخواهد داشت." نائب السلطنه در 28 اوت به فاولر نوشت: " او پنجشنبه با من نهار خورد و خوشنود به نظر می رسید. روز جمعه به سوی کشمیر روان شد." در آنجا بود که هنگام اردوزدن در راه پامیرها، یکی از خوشایندترین تلگرامهای زندگی را دریافت و آن دعوت امیر بود که مدّتی دراز انتظارش را می کشید.
آغاز سفر دشوارش ( با گردون ) به سوی پامیر به گونۀ فریبنده یی آرام بود. کرزن در توصیف درّۀ کشمیر نوشت: " در این وادی بهشتی گلهای انگلیسی فراوان است. بانوان انگلیسی بدون نگهبان یا همراه می خرامند و کودکان انگلیسی سرخوشند." امّا همین که در جادّۀ سربالا و تازه بازسازی شدۀ گلگیت ، دویست میل به سوی شمالشرق را با یابو پیمود، دیگر از آن آسایش و آرامش اثری نبود. جادّه از میان کوههای پیچاپیچ و گردنه ها می گذشت و حتّی در نخستین هفتۀ سپتامبر کمتر پناهی بجز قلّه ها پیدا بود. او برفراز بُرزیل با ارتفاع 13450 پا، در میان توفان برف به پیش راند. دماسنج یک درجه بالاتر از یخبندان (نقطۀ صفر) را نشان می داد. در همانجا صخره یی را به او نشان دادند که مدّتی کوتاه پیش ازآن پنج نفر برای صرف شام کنارهم خزیده بودند و، از بی پناهی در سرما، بامداد فردا پیکرهای بی جانشان را یافتند. و یکی از خدمه با اطمینان می گفت که به چشم خود غولی را که قدش به آسمان می رسیده و بدنش یک وجب موی داشته، دیده است که بسیار دور، از پشت سر، کارگر باربری را با ریسمانی گرفته به آبکند درّۀ مجاور انداخته است.
کرزن بدون برخورد با چنان خطراتی به گلگیت رسید و در امتداد درّۀ هونزا به سوی بالتیت پیش راند. مناظر منطقه، حتّی برای او با همه تجاربی که داشت، شگفتی انگیز بود. در سلسله یی به مسافت 70 میل 8 قلّه با بلندای 24000 پا بود و به او گفتند که تنها در ایالت کوچک هونزا شمار قلّه های بلندتر از 20000 پا بیشتر از قلّه های بلندتر از 10000 پا در سراسر آلپ است. کرزن منظره را با سبک و سلیقۀ خاص خویش چنین توصیف کرده است: " گفتی طبیعت منتهای نیرویش را به کار گرفته و در یک تار نواهای چندین آهنگ دوگانۀ متعالی و متوازن را بهم آمیخته بود؛ زیرا در یک آن خود را هم آرام و ملایم نشان می داد و هم سرکش و وحشی. هم درخشان و امید بخش بود و هم هراس انگیز. روح بی رحمی که برفراز یخ – برجها پر می زند و نگهبان آرام و ملایم باغ و بستان و پرورش دهنده و نگهدار میعادگاه آدمیان. "
منظرۀ کوه راکاپوشی نیز خامه اش را به سحرآفرینی کشانید: " چون دره را فراز می رویم، ازآن بالا همه جا آشکار است. او [یعنی کوه] مراقب قلّه های پایین تر، کمربندهای سبز و تکه ها ی رزی است که وجودشان در گرو بخشندگی بلورین او [ یعنی یخها] ست؛ اما بالاتر، که جامه یی جز قاقم شانه هایش را نمی پوشد، عظمت راستین شاهانه اش نمودار است. یخچالهای بزرگ و درخشان پهلوهای تهیش را پر می کنند. میل در میل میدانهای یخ درپهنا و بلندا گسترش یافته است. تنها در بالاترین نقطۀ سوزنی تاج او ست که برف نمی تواند پا بگیرد. در آن عرش بس دور، عهدی را آن سوی اندیشۀ آدمی می نگریم؛ آرام چون بامداد زمان."
پس رغبت عملی اندیشۀ کرزن دوباره ظهور کرد و برای دیدن ایالات دوگانۀ هونزا و ناگر ، نگهبان یکی از دروازه های اصلی هند، بدانسوی روان شد. تنها سه سال پیش بود که دولت هند تند و پیروزمندانه به آنجا لشکر کشید تا جنگجویان سلحشور منطقه را، که مکرّراً به پادگانهای تازه ساز نزدیک حمله می کردند، در هم کوبد. کرزن با رضایت یادداشت می کند که چگونه لانۀ زنبوران کوهی که برمرز نیش می زدند و تشویش می آفریدند و سمله را به لرزه در می آوردند، به پاسگاه مفید و مطمئن انتهای استحکامات امپراتوی ما در هند تبدیل شده است.
شرکت افسران بریتانیایی در چوگانبازی مردم محل که با ساز و دهل همراهی می شد، نشان صمیمیت حاکم میان مردمان غالب و مغلوب بود. کرزن با افتخار مشاهده می کرد که نفوذ تمدن ساز اروپا (!) حتی در وادی دورافتادۀ هونزا جا باز کرده بود. نیروی اشغالگر، گوی (توپ) سبکتری ، از چوب بامبو را رواج داده وگروه مزدحم بازیکنان ذوق زده به شمار قابل اداره کاهش یافته بود. این رسم هم لغو شد که وقتی گل زدن تکمیل گردد که یکی از طرفین بازی که توپ را داخل دروازه زده فرود آید و توپ را بردارد، رسمی که در گذشته باعث نزاع و درگیری می شد. اما اندیشۀ منظّم فرماندهان و صاحبان حکمفرما هنوز نتوانسته بود مردمان هونزا را به رعایت ممنوعیت در برابر کناره و دو راهی [ دو اصطلاح مربوط به چوگان بازی] ترغیب نماید.
کرزن به رعایت احترام به دیدار ثم یا حاکم هونزا به قلعۀ پنج طبقه اش در بالتیت رفت. او برای رسیدن به اتاق پذیرایی که به پشت بام باز می شد، می بایست از چند نردبان بالا رود و با فشار از دریچۀ هرطبقه بگذرد. او از این محل چنین یاد کرده است: " این را بایست یک ورودی ابتدایی بشماریم؛ ازان گذشته هر قلعه یی که نمی تواند دقیقاً همانند ویندزور باشد." کمتر از ده سال پس ازآن تاریخ، هنگامی که کرزن نائب السلطنۀ هند شد، میزبان خویش (همین حاکم) و چند سروان مرزی دیگر را به صفت مهمانان دولتی به کلکته دعوت کرد. و دوست داشت همیشه از خوشحالی یکی از مهمانان یاد کند: مردی که عادت به نشستن روی صندلی نداشت و بر روی کف مرمرین تالار می نشست . دستاری بزرگ و سفید برسر داشت و با انگشتانش دهانش را پر از بستنی توت فرنگی می کرد.
کرزن در مرحلۀ دیگری از سفرش به سوی پامیرها می نویسد: در طول چند روز به تن خویش رنج یک نشست پارلمانی را تحمل کردم و آنچه در یک فصل کامل لندن در بدن اندوخته بودم آب شد. راه چنان ناهموار بود که ستوران باربر پایداری نمی توانستند و همه چیز می بایست بردوش باربران (نیرومند، شاطر و خورسند ) اهل هونزا حمل می شد. کرزن خود سوار بر اسبی بود، اما ناچار بود روزی چند بار برای گذشتن از رود تُند و سرد و یافتن راه بر روی صخره های یخ فرود آید. در این آزمون تنها نبود. ثم (میر) هونزا و وزیر یا مشاور موروثی اش از روی احترام او را تا مرز قلمروشان همراهی می کردند. همچنان شخصیت هوشیار و دلیری چون هنری لنارد ، از همدوره های [کالج] اتن ، همراه او بود. او در عملیات نظامی 1881 داوطلبانه شرکت کرده بود. با پیمودن مسافت 81 میل در شش روز، آنها به گذرگاه کیلیک رسیدند. کرزن نامۀ مفصلی را برای تایمز به پایان رسانید؛ نامه یی که به تأمین هزینۀ سفرش کمک می کرد و به او اجازه می داد با خورسندی، به معنای واقعی کلمه، بر سرچشمه و آبـبخش قارّۀ آسیا بایستد. چنانکه می نویسد: " هند با همۀ خزائن اندوخته اش، پشت سرم خفته است. بندها و حصاریی که آنها را با مشقّت پیموده و قطع کرده، بالا آمده ام، مانند انگشتری دور و برم را فراگرفته است. آسیای مرکزی با استیلاهای حریفانه و سرنوشتهای مرموز پیش روی من خوابیده است. من بر لبۀ جنوبی بام دنیا ایستاده ام."
در باب پامیرها بسیار نوشته اند، اما اندکی از آنها به صحت و دقت کارِ کرزن است. در بازگشت، او به انجمن شاهی جغرافیا چنین شرح داد: " پامیر یک جلگۀ پهن است، نه جلگۀ بلند و نه هم فلات، و به دلیل نداشتن قابلیت وجود یک نهر مرکزی که یک کانال ژرفتر را تشکیل دهد، یک درۀ کوهستانیست. این به خاطر تابستان کوتاهست که آفتاب آنقدر نمی تابد که یخها را بگدازد و سیلاب براه اندازد." او به شرح برخی ارقام مربوط به این قطعۀ کوهستانی کمتر شناخته شده که در حدود 20000 کیلومتر مربع را در بر می گیرد، پرداخت: " میانگین بلندای آن بین 12000 تا 14000 پا با قلّه هایی با ارتفاع 20000 پا و بلند تر ازآن است. چراگاه فراوان دارد ولی کشتزار و درختی که ازآن الوار (چارتراش) حاصل شود ندارد. هفت ماه زیر برف نهان بوده و گاه بیش از این مدت غیر قابل دسترسی است. وزش باد یخ آلود چون تازیانه فرود می آمد و جز پِهِن و پشکل حیوانات و ریشۀ خار بیابانی، هیزمی برای افروختن نبود. معدود ساکنان آن قرغیز های چادرنشین بودند با گوسفندان و بزها و یابوهایشان. شمارۀ این قبایل سخت جان هم، به دلیل شرایط دشوار زاد و ولد، پایین و معدود مانده است. نوعی جاندار که در پامیرها رشد می کند، قُچّ وحشی است که به گوسفند مارکوپولو مشهور است، چون بار اول مارکوپولو آن را وصف کرده است. ورزشکاران به خاطر شاخهای عالی و بزرگش به آن بسیار رغبت دارند، شاخهایی بزرگ با فضایی وسیع که گاه در برخی، دو بار پیچ می خورد." کرزن چهار روز، درست تا قلّۀ کوه در تعقیب آنها بود. دو تا از آنها را به تیر زد؛ یکی را در ارتفاع 17000 پا. او که به دشواری می توانست نفس بکشد به خیمه باز گشت؛ خیمۀ گرد و برساخته از نمدی که بر سبد گونۀ بزرگ بافته از چوب انداخته شده بود. این خیمه از وسایل راحت سفری و مخصوص آسیای مرکزیست. در آنجا به نوشتن مقالۀ آموزنده یی در مقایسه با کیفش [ که ظاهراً از پوست همین حیوان ساخته شده بود] با خویشاوند دور آن، یعنی گوسفند وحشی پرداخت.
این تنها سهم او در گسترش دانش، در هفتۀ حضور او در پامیر نبود. شش سال پیش در راه بخارا، در ششصد میلی غرب، با قطار ماوراء خزر در چارجوی از آمو گذشت. اما در آنجا آمو رفتاری آهسته داشت؛ چنانکه رفیق و همراهش ماتیو آرنولد وصف می نمود، آمو تندی درخشانش را که در گهوارۀ کوهستای پامیر داشت، از یاد برده است:
[از یاد آمو گوییا رفتست رفتار تند مهد پامیرش]
کرزن می نویسد:" همراه با شاعر، مرغ خیالم به سوی خاور و آن سرچشمۀ آسمانی پرگشود و آرزو کردم این راز نهفته در آن سوی یخچالهای پامیر و نگهبان برفی هندوکش را بگشایم." اکنون این فرصت فرارسیده بود. در خزان 1894 پس از ماهها بررسی اسناد و گزارشهای پیشین، او نخستین جهانگرد شناخته شده یی بود که چشم بر آبهای سرچشمۀ آمو دوخته بود که سر از زندان یخ بیرون می آورد.
از فراز گردنۀ واخجیر کرزن منظرۀ رود را در فرود 2000 پا مشاهده کرد. خط باریک لاجوردی که از میان کوههای تاجِ برفی برسر، به سوی کسپین (خزر) پیچ و تاب خوران روان بود. او به سراشیب دره فرود آمد و باز از بستر ریگی رود بالا رفت تا نزدیک پوزۀ توده یی از یخ راه بر او بسته شد. آمو از پای این تودۀ یخ از درون دو غار یخی بیرون می جست. یکی از این دو غار یخی سقفی کوتاه داشت که آب ازآن غلتان غلتان به آزادی روان می شد و تودۀ یخ مجاور آنقدر بلندا داشت که کرزن توانست به درون خیره شود و نقب درازی را تشخیص دهد که پاره های بزرگ یخ مجرای آن را می بست و پیوسته صدای شکستن و نرم شدن یخها به گوش می رسید.
کرزن چند روز دیگر را به بازدید و بررسی دریاچه های پامیر در شمال و گردنه هایی پرداخت که آن دریاچه ها را به هم پیوند می داد. پس به خط رود برگشت و از بزی گنبذ مسیر غربی رود را پی گرفت. راه دشوار گذار بود. بار یابو ها را بایست برمی داشتند یا در پرتگاههای صخره یی آنها را به زور به جلو می راندند و یا می کشانیدند. با آنهم یابوها پیوسته برزمین می غلتیدند. یکی از یابوها با سقوط به درّه ناپدید شد. سرانجام با رسیدن بر فراز دالیزکتل گردنه یی با ارتفاع 13500 پا، او در پایین پای خویش منظرۀ باشکوه آمو را دید که از بند کوهها رسته، با شاخه های بی شمار بر صحرایی شاداب روان می شد.
ناگهان واقعیتهای نیروی سیاست، توجه او را از زیباییهای طبیعت به سوی خویش کشانید. در یک پاسگاه مرزی افغان، چند سپاهی ژنده پوش مستقر بودند. کرزن و لنارد با یک حواله دار (درجه دار) روبرو شدند که آن دو را متهم ساخت که جاسوسان روسند. کرزن چنین برخوردی را پیش بینی کرده بود و قبلاً به امیر افغانستان، که یک ماه بعد مهمان او بود، نامه نوشته و از مسیر خویش در بازگشت از پامیر به هند، به او اطلاع داده بود. او اطمینان داشت که حواله دار دستور دادن اجازۀ عبور آنان را دریافت کرده بود اما نمی توانست در برابر تحقیر خارجیان پیش روی ساکنان یکی از مربوطات دور افتادۀ افغان مقاومت کند. کرزن چنین مانع تراشی را از سوی افسران جزء برکنار رود کارون در 1890 در ایران نیز تجربه کرده بود و در «سرحد» نیز مسأله را به همان صورت حل کرد: او موافقت کرد که بازداشت شود. بعدها او از رفتار فضولانه و خشن این مأمور در برابر خود و لنارد به امیر شکایت کرد، اما ناگزیر پذیرفت که گزارش «حواله دار» از اجراآتش چنان ماهرانه تهیه شده بود که تقریباً قناعت بخش می نمود. حواله دار به کابل گزارش داده بود:
" او هنوز در انتظار لرد صاحب بزرگ انگلیس است که آمدنش از حضور اعلیحضرت امیر اعلام شده است، و بدوم شک با اونیفرم و همراه یک هزار نفر ظاهر خواهد شد. در همین حال دو تن از خدمتگاران لُرد، با همراهی اشخاص عادی از مرز گذشته اند و او با جدّیت منتظر رسیدن لُرد صاحب است."
کرزن، با گذراندن رفتار ناخوشایند حواله دار، از بستر آمو که اکنون سه چهارم یک میل پهنا داشت، گذشت و بر فراز هندوکش، از طریق گردنۀ باروغیل ، به سوی جنوب روان شد، و با لنارد که راهش به سوی گلگیت جدا می شد وداع کرد، و به سوی دهنۀ یارخون به فاصلۀ 72 میل به راهش ادامه داد. آزمایشی بس دشوار بود. تنها در یک روز چهار سیلاب تندسیر کوهستانی را گذرانید. سیلاب چنان نیرو و حجمی داشت که تقریباً پاهای یابوی او را از زمین برمی داشت. گفتی آب نیاگارا از آسمان فرود می آمد و چون فرود می آمد یخ می بست و برجهایی از یخ سرمی افراشت. روز سوم به فضای بازتری رسید و از فضای سرسیز به سوی مستوج روان شد. قرار بود در آنجا رفیقش، فرانسس یانگ هزبند ، را ببیند و با او به سوی چترال روان شود. از دور تکسواری را دید که به سوی او می آمد و گمان برد که نوکری بومی از سوی میزبان گسیل شده است تا او را به کمپ راهنمایی کند. اما این شخص که به کرزن «سلام» داد، یک نوکر عادی نبود. کرزن خسته و کوفته فرود آمد و تنها یک کلمه بر زبان آورد: «بیر!». مرد که بیر با او بود دست به زیر قبا بود و شیشۀ «باس» (نوعی آبجو انگلیسی) را بیرون آورد. جهانگرد بار دیگر در آغوش آرامش صلح بریتانیکا بود.
سروان فرانسس یانگ هزبند، با آنکه سی و یک سال بیش نداشت، نترس ترین و آگاه ترین افسر انگلیسی در مرز هند بود. او پس از سندهرست به قطعۀ سواره پیوسته، و پیش از سفرهای اکتشافی منچوریا و پامیر، در میرات خدمت کرده بود. اخراج او از بوزی گنبذ، توسط یک مرزبان قزاق در تابستان 1891 باعث شد تا برای نخستین بار به دیدار کرزن، که در آن هنگام معاون امور هند در وزارت خارجه بود برود. کرزن که در مرخصی بود در بازگشت به انگلستان اورا به گرمی پذیرفت. آن دو پس از آن در موضوع گستره خواهی (توسعه طلبی) که در آن اتفاق نظر داشتند، در ارتباط بودند. او در 1892 به سمت افسر سیاسی در هونزا گماشته شده و سال بعد به چترال منتقل شد. در چترال خیلی زود اعتماد و محبت مهتر را جلب کرد. او چندی بعد در گزارش آگاهانۀ سفر کرزن چنین می نگارد:
" او هم راحت بود و هم زحمت. پیوسته از سیاست مرزی بحث می کرد، که مورد توافق من بود. اما به صورت مداوم با نظرات من مخالفت می کرد؛ مخالفتی که تحریک آمیز بود. بعدها کشف کردم که او یک سلسله نامه ها به تایمز می نوشت، و در واقع می خواست نظرات مرا از زیر زبانم بیرون بکشد ( و مافی الضمیرم را بداند). هنگامی که مسودۀ نامه ها در مورد چترال را به من نشان داد، دریافتم که آنچه نوشته بود، کاملاً با نظرات من موافق بود. به هرحال کرزن طبعی جدال آفرین داشت و شاید این شیوۀ بحثهای مجلس عوام بود که خشونت آن نزدیک ما تا مرز کشیده می شد. ما همه مردان جوان بودیم. احساس مسؤولیت می کردیم. نظراتمان را، که به منزلۀ مرگ یا زندگی بود، با آرامشی بیشتر از پارلمان یا انتخابات شکل می دادیم. اما درآنجا اولویت به قابلیت بحث و استدلال داده می شد. از زورگویی وی که سخنی را روی سخن خود نمی پذیرفت می رنجیدیم. رفتار او در مرز ما را می آزرد، همچنانکه در سراسر زندگی مردم بریتانیا را می آزرد. اگر او مدتی را در فوج می گذرانید یا در مرز خدمت می کرد، رفتارش ملایمتر می شد و می توانست موقعیتی را که شخصیت او به لحاظ قابلیت، وظیفه شناسی و نیروی فوق العادۀ کار و شوق و ذوق و غیرت او برای میهن شایسته بود به دست آورد. اما با وجود رفتار تحریک آمیز دلی نرم داشت و درشتی مزاجش با نرمی دل سازگار بود. در رفاقت گرم و ثابتقدم بود، و به افسران مرز محبتی ویژه داشت. سربازان را درک نمی کرد و نمی خواست، اما در برابرافسران مرز، دلش را می گشود. همۀ ما، و بی گمان من بیش از همه، از علاقه یی که به کار ما نشان می داد و از شیوۀ حمایتی که از ما داشت، پیوسته سپاسگزار او هستیم."
یانگ هزبند، مانند بیشتر دوستان کرزن، بزودی با کیفیتهای متضاد شخصیت او آشنا شد و آن را درک کرد و حتی بخشود. او به صفت یک دانشجوی همیشگی رشتۀ تحقیقات نظری مجرد، از اهانت متکبرانۀ کرزن به فلسفه بیزار و در آزار بود. کرزن باری به کتابخانۀ آثار فلسفی او اشاره کرد و گفت: " از اینها چیز مهمی به دست نخواهی آورد." اما بزودی آزردگیها در پرتو مهر خوش مشربی آب شد. در نخستین بامداد در مستوج، بر سر سفرۀ کرزن مربّا آوردند. کرزن گفت: " شرط می بندم که این آخرین ظرف مربّا باشد." و یانگ هزبند تایید کرد که " در واقع چنین است." و کرزن ادامه داد: " درمرز همیشه آخرین بخش از بهترین چیز نصیب مهمان می شود."
رفاقت به جای خودش، اما آنچه که نمی گذاشت اتحاد آندو از هم بگسلد، عقاید استوارشان بر سر چترال بود. کرزن چترال را به رخنۀ باریک پرچین (یا حصار) تشبیه می کرد و می گفت به هیچ بهایی نباید گذاشت روسها ازآن نفوذ کنند. اینکه او نخستین انگلیسی بود که بدون داشتن وظیفۀ رسمی به مرز آمده بود، علاقۀ مشتاقانه اش را در هر جنبۀ دفاع از هند برجسته تر می سازد. راهپیمایی سواره از مستوج و فرود آمدن به سوی چترال بر بستر رود یارخون، دو روز را دربر گرفت. در جایی راه چنان دشوار گذار بود که یابوی کرزن خون قی کرد و شبانه مرد. کرزن خود نیز حال خوشی نداشت. برای نخستین بار در طول سفر از پل ریسمانی برای گذشتن از رود استفاده کرد. سطح روی پل یعنی جای پا از ترکه های بید یا درخت غوشه (غان) بافته شده بود، با دو طناب در دوسوی از همان جنس برای گرفتن دست. اگرچه پل ساختاری محکم و استوار داشت اما نمود ظاهری آن به گونه یی بود که عابر جرأت نمی کرد به آن اعتماد کند و با خاطر جمع از آن بگذرد. نه جنبیدن دو سه وجب بالاتر از سیل خروشان خوشایند بود و نه آویختن صدها متر فراتر از دهنۀ صخره یی. به هرروی کرزن پای بر پل نهاد و دلیرانه از آن گذشت. اما یکی از افسران بریتانیایی که کرزن را همراهی می کرد، به آب زد و گذشتن بر اسب از آن رود خروشان را بر گذشتن از آن راه گربه رو ترجیح داد. چند ماه بعد، همین افسر به پاس ابراز شجاعت نمایان در جنگ با قبایل متخاصم به دریافت نشان برجستۀ خدمت موفق شد.
در چهارمیلی چترال«مهتر» یا حاکم به پیشواز آمد، تا مسافران را سلام و خوشامد گوید و آنان را تا پایتخت کوچک خویش همراهی کند. مهتر مویی کم پشت و مجعّد با بروت (سبیل) و ریش کوتاه انگلیسی داشت. جامه یی زیبا از مخمل سبز زردوز پوشیده بود. رفتارش نخست ترس آمیز، شرمگین و حتی چاپلوسانه بود، اما، چنانکه کرزن نوشت " چون بهتر آشنا شدیم، دیگر مهتر آن شخص کمرو و خجالتی نبود و با وجود ضعف شخصیت و عیاشی چیزی از یک آقا کم نداشت."
مهتر برای مهمانانش سرگرمیهای شاهزاده وار تدارک دیده بود. مراسم با سلام رسمی توسط دو توپ برنجی شش پوند که حکومت بریتانیا بخشیده بود، آغاز شد. سپس آتشبازی توسط صدها تن چترالی مسلح به تفنگهای فتیله یی که بر فراز تپه صف کشیده بودند، به نمایش درآمد و پس از آن چوگان بازی اجرا شد. در چوگان بازی رسم چنان بود که افراز تیم بازنده برای برندگان برقصند. و مهتر عادت داشت که برای تیم مقابل (که پیوسته شکست می خورد) پیرمردی را که باری به جانش سوء قصد نافرجامی کرده بود، به سرکردگی برگزیند.
کرزن، هنگام صرف نهار با میزبانش، دریافت که که دیوار های ساختمان کلاه فرنگی با کاغذهای تصویر دار مزیّن شده است؛ از جمله عکسی از مارگت اسکویت که تازه ازدواج کرده بود. کرزن و یانگ هزبند مهمانی متقابلی ترتیب دادند که درآن این غذاها شامل بود: سوپ نگهداشته در قوطی، جیرۀ نظامی، پلو، مرغ، گلابی جوشیده، آبجو، ویسکی و شراب زنجبیلی. کرزن در این باب می نویسد: " ویسکی و شراب زنجبیلی با هم آمیخته شده بود و مطمئن نیستم که قدری آبجو هم به آن اضافه شده بود یا نه. و هنوز می توانم این منظرۀ عجیب را به یاد آورم که یکی از نجبای چترالی درحالیکه بینی دیگری را گرفته بود، این ترکیب عجیب را درگلویش خالی کرد." پس ازآن هدیه ها مبادله شد. مهتر قبای گشاد پشمی – «چوغه» به کرزن تقدیم کرد که آن را سالها به جای قبای داخل خانه می پوشید.
کرزن از چترالیان خوشش آمده بود و با آنان گرم می گرفت. آنان نیرو و سلحشوری مردم هونزا را نداشتند ولی او وقار، راحت طلبی، اهتمام به بازپروری (شکار با باز) ، سوارکاری، ورزشها، فکاهیات و داستانهایشان را دوست می داشت. او همچنان تحت تأثیر درخواست مهتر از تعریف مؤکّدتری برای مسؤولیت در برابر چترال قرار گرفت. حاکم تقاضا داشت که هم افسران بریتانیا که با دربار او درتماسند و هم اسکورت ارتش هند به جای اقامت در مستوج مقیم چترال شوند. کرزن به این باور می رسید که اگر این پیشنهاد زود تر عملی می شد، می توانست نتایج خوشایندتری در تاریخ آن ناحیه داشته باشد. چترال مدتی دراز درگیر اختلافات خاندانی بود و اندکی بیشتر از دوماه پس از دیدار کرزن، مهتر هنگام قوش بازی (شکار با باز) از پشت هدف گلوله قرار گرفت. طراح این قتل برادر ناتنی اش بود که کرزن سیمای عبوس و نفرت انگیز و نگاه افسردۀ او را به یاد داشت. کشته شدن مهتر در اول ژانویه و غصب تخت او آشوب طولانی را در چترال به دنبال داشت. نیروهای بریتانیایی که از گلگیت فرستاده شدند، خود را در همان اتاقها یافتند که کرزن و مهتر درآنها یکدیگر را سرگرم می ساختند. ماه آوریل بود که نیروهای کمکی رسیدند و نظم رابرقرار ساختند. تا آن هنگام او از افغانستان دیدار کرده و به انگلستان باز گشته درآنجا وارد میاحثاتی شد که نه تنها وضعیت چترال، بلکه سیاست کلّی حفاظت از مرزها را دگرگون می ساخت. او در نامه هایی که در جریان سفر، به تایمز می فرستاد، با عباراتی صریح و روشن نیاز به پشتیبانی و تقویت قرارگاههای مرزی هند را مورد تأکید قرار می داد. اینکه ممکن بود نظرات دبیرخانۀ پارلمان در امور هند درحکومت محافظه کار با نظرات حکومت لیبرال اشتباه شود، هم برای وزارت امورخارجه و هم برای نائب السلطنه هشدار دهنده بود.
فاولر در دوم ژانویه به الگین نوشت:" از مقالات کرزن در تایمز آزرده شدم. این مقالات نشان دهندۀ احتیاط و بصیرت او نیست. ناگزیرم بگویم دراینجا احساس می کنیم که او از تعهداتش، در استفاده از هرهشدار و نظری در تایمز، فراتر رفته است. سرآرتور گادلی دبیر دائمی ادارۀ هند نز می گفت: " کرزن اکنون باید خوشحال باشد. او به هدفش رسیده و برای شمار قابل توجهی از نامه های جدید در تایمز، موضوع و مطلب اندوخته است. امّا روزی خواهد رسید که او « در مقام مسؤولیت» از آنچه بیان کرده پشیمان شود." کرزن سراسر بهار گروه قابل توجهی از مقامات لشکری و کشوری را، که به طرفداری خروج از چترال رأی می دادند، مورد تمسخر قرارداد و آشکارا به استهزاء شان پرداخت. هرچند که معلوم بود نظراتش کاری از پیش نخواهد برد. روزبری و فاولر ترغبب می شدند که قرارگاههایی مانند چترال، هزینۀ تباه کن، حضور پادگان انبوه و خصومت آرامش ناپذیر قبایل را به همراه خواهد داشت. آنان خود چنین فداکاریهایی را به حکومت فدرال سفارش نکرده بودند، اما پیش ازآنکه تصمیمشان [در عقب نشینی از مرز] عملی گردد، انتخابات عمومی ژوئیۀ 1895 محافظه کاران را دوباره بر سر قدرت آورد. کرزن، که ناگهان لرد سالزبری او را به معاونت پارلمانی خویش برگزید، خود را زودتر ازآنکه گادلی پیش بینی می کرد، در« وضعیت مسؤولانه» یافت. دلیلی نداشت که از اظهاراتش پشیمان باشد. سالزبری او را به نوشتن گزارش کابینه در مسألۀ مورد بحث دعوت کرد که با خوشحالی پذیرفت. سندی که کرزن نوشت، این عبارات را نیز در بر داشت:
با وجود عدم مداخله (خلاف گذشته) در امور مردم محل، لازم است که یک افسر سیاسی با همراهانی که امنیت اورا حفظ کنند، در نزدیکی یا در خود چترال مقیم باشد. و باید اقتدار بریتانیا در امتداد هندوکش فایق بماند. برای این طرح، تا مدّتی افراد بیشتر و هزینۀ گزافتر از حال، لازم خواهد بود، امّا بعداً تنش فرو خواهد نشست و کاهش شمار افراد و مخارج ممکن خواهد شد. این در هرصورت، حتی با افزایش مخارج، تضمینی ارزانتر در برابر خطرات و مصارفی خواهد بود که تخلیۀ فعلی روزی ببار خواهد آورد.
لرد سالزبری و همکارانش استدلال کرزن را متقاعد کننده یافتند. یک افسر سیاسی برای اقامت در چترال، به آنجا اعزام گردید. و چون در 1898 آتش جنگ در تمام مرز روشن شد، چترال، تحت نفوذ این نماینده، در آرامش ماند. یک سال پس ازآن کرزن نائب السلطنه شد و برنامه یی را که در 1895 پیش بینی کرده بود، با تمدید خط تلگراف و تشکیل سربازان محلی و پیشاهنگان، پادگان بریتانیایی به یک گردان هندی کاهش یافت.
مسافران در خزان 1894 با مهتر نگونبخت خداحافظی کردند و دوباره گام به سوی درّۀ یارخون نهادند و به سوی مستوج راندند. درآنجا کرزن پُستِ رسیده، از جمله نسخه یی از مسائل خاور دور و انبوه بسته هایی از نقد روزنامه ها را دریافت نمود. کتاب مسائل خاور دور تا پس از خروج او از انگلستان انتشار نیافته بود. او می نویسد: " هر مؤلّفی می تواند با هیجانهای لذّت بخش من همنوا باشد. در حالیکه جلو را بر گردن اسب رها کرده ام. شیب صخره یی را به سوی گردنه بالا می روم. نظرات بسیار مساعد در باب کتابم را می خوانم، و در حالیکه پیش می روم آنها را داخل پوش تفنگ می نهم. "
آنان یک شب از سفر ده روزه به گلگیت را در در قلعۀ نوساختۀ گوپیس گذرانیدند. افسر فرمانده چارلز تاونزهند بود، که کوتاه مدّتی پس ازآن با پادگانش در چترال محاصره شد و پس ازآن به عنوان مدافع کوت [العماره] در جنگ بین النهرین (عراق: 1915-1916) شهرت یافت. او اشتیاق به فنون نظامی را با دلبستگی به خوشیهای گذشته در پاریس، به هم آمیخته بود. دیوارهای گاهگلی دفترش با تصاویر پررنگ مجلاّت پاریسی تزیین شده بود. تمام شبی را که کرزن شبی دراز یاد می کرد، سرودهای فرانسوی خواند که آن را با نواختن بنجو همراهی می کرد. اما مهمان افتخاریش با این لذایذ جهان میهنی فریفته نشد و به سوی گلگیت پیش راند. رود سند را تعقیب کرد و تا چیلاس پایین رفت. از کوههای هیمالیا به راه گردنۀ بابوسر گذشت و یک بار دیگر بر خاک هند بریتانیایی ایستاد. فرصتی برای از دست دادن نبود. دعوتنامه یی که مدتی دراز در جست و جویش بود در جیب داشت؛ دعوتنامۀ رفتن به افغانستان و ماندن نزد امیر در کابل.
اگرچه خبر رسیدن دعوتنامه را تا پایان اوت، هنگام اردوزدن در کشمیر در نخستین مرحلۀ سفرش به پامیرها، نگرفته بود، اما شکی نداشت که به مقصود خواهد رسید. در آن تابستان، پیش از ترک انگلستان، حتی به لباسی که می بایست در پایتخت افغان برتن داشته باشد، به دقت اندیشیده بود. در 1893 هنگام رفتن به دیدار پادشاه کُره، او فقط اونیفورم کشوری به رنگ آبی افسرده پوشیده بود. این لباس رسمی او در زمان معاونت سابق دفتر سیاسی هند بود و چون او را فردی میانه حال نشان می داد ناخوشنود بود.پس به یادآورد که چگونه یک مأمور دفتر سیاسی هند که در کمیسیون مرزی ترکستان افغانی کار می کرد، با دوختن نوار پهن زرین بر شلوار و آویختن شمشیری هراس انگیز به کمر، بهتر از دیگران مورد استقبال قرار گرفت. کرزن نیز اندیشید که اگر قرار است جامه یی تهیه کند که در کابل هیبتناک معلوم شود، باید از مقررات پوشاک لُرد چمبرلین در کاخ سنت جیمز صرف نظر کند. او نخست به جامه فروشی تآترِ ناثان لندن رفت و به مبلغی ناچیز انبوهی از نشانهای خارجی، بیشتر از دولتهای کوچک اروپای شرقی را خرید. پس سردوشیهایی به بزرگی یک قاب کلاه را به آنها افزود. در بمبئی یک جفت کفش عالی ویلینگتن از چرم براق سفارش داد، و هنگام توقف نزد سرویلیام لکهارت در دفترش در ابیت آباد- به راه افغانستان، خنجری از او به امانت گرفت. این خنجر خمیده، قبضه یی از عاج و غلافی کنده کاری شده داشت که به افتخار موفقیت لکهارت در یکی از لشکرکشیها به او بخشیده بودند. شخصی هم به او یک کلاه شاپوی سه گوش لبه برگشته و دیگری یک جفت تازیانۀ (قمچین) زیبا داد و به این صورت باربندش تکمیل شد.
کرزن در لباسی که بیشتر به لباس کارگری شباهت داشت، پشاور را به قصد سفر 180 میلی کابل ترک گفت. از مرز گذرگاه خیبر گذشت و با گروه 70 نفریی که برای همراهی او آمده بودند، دیدار کرد. امیر همچنان دستور داده بود تا اسبان تازه نفس [درهرمنزل] در مسیر مهمانش آماده و منتظر باشند. به این ترتیب او توانست سرعت بالایی با میانگین 27 میل در روز داشته باشد. اندکی مانده به دیوارشهر، خیمه یی برافراشته بودند تا او بتواند جامه تبدیل کند و لباس رسمی بپوشد. اما تنها پس از یک ساعت کار دزدانه با نخ و سوزن توانست انبوه سردوشیهای زرین را بر شانه های لباسش بدوزد. سرانجام ملبس به لباس با شکوه، با نگهبانان و همراهانی که اکنون شمارشان به 200 تن افزایش یافته بود، به درون شهر راند و به تالار دربار امیر راهنمایی شد. لحظۀ پریشان کننده یی فرارسید: امیر پرسید که این کهکشان پر از ستاره و نشان و آرایه را در برابر چه خدماتی دریافته است؟ کرزن می نویسد:" به این پرسش نامناسب، تنها توانستم جوابهای کلّی و تعارف آمیز مبادله نمایم." امیر براین موضوع اصرار نکرد. او که معلوم بود از موقعیت اجتماعی مهمان خویش خورسند است، مجلّل ترین اتاقهای قصرش را به او اختصاص داد. کرزن به دیزی وایت گفت: " روکشهای بسترم از ابریشم آلبالویی رنگ، بالشها از ابریشم گلدار و لحاف از ابریشم زردوزی شده است." امیر برای آنکه مهمانش را از تشویش مخارج در سرزمین غربت برهاند، پانصد روپیۀ کابلی تازه ضرب شده، برابر 230 پوند در یک سینی به او فرستاد. پاین به کرزن هشدار داد که نپذیرفتن این پول به منزلۀ اهانت است؛ باید آن را با سپاس بپذیرد و خرج تحفه به امیر و انعام به نوکرانش نماید. کرزن این مشورت را پذیرفت و تنها چند سکه را با ملاحظه برای رفیق سکه شناس کهنسالش در شب اموات - چارلز اومن نگهداشت.
عبدالرحمن خان امیر افغانستان، در اوایل زندگی پیچ و خمهایی در سرنوشت خویش داشت که سلاطین مشرق زمین به آن عادت دارند. او ناگزیر بود نبرد کند تا نخست پدر و پس از او عمویش را برتخت بنشاند. پس از مرگ اولی و برکناری دومی، ناگزیر از وطن گریخت و به دربارهای مشهد، خیوه و بخارا پناه برد و سرانجام یازده سال در سمرقند زیست تا روزی بخت او را فراخواند – از آمو گذشت و وارد افغانستان شد و با تصویب و حمایت بریتانیا، پس از یک سلسله جنگها، به صورت بلامنازع برتخت کابل نشست.
انعکاس این دگرگونیها در زندگی او به صورت وحشت و بی رحمیی جلوه گر شد که بر مخالفینش اعمال می کرد و آنان را درهم می کوفت و با ترسی که می آفرید به فرمانروایی مطلق ادامه می داد. او این ابزارهای خشن حکومت را همانقدر که برای تأثیر و نتایج آنها می خواست، به همان پیمانه خود از نفس آن کارها لذت می برد. کرزن به زودی دریافت که ظلم و بی رحمی در وجود میزبانش از غرایز مزمن و معتاد او بود. او نخستین نمونۀ این بی رحمی را هنگام ورود به کابل مشاهده کرد: قفسی آهنین آویخته بر پایه یی، با استخوانهای رهزنی که گرفتار شده بود و او را زنده در قفس انداخته بودند. کرزن چندین نمونۀ دیگر از درنده خویی حکومت را که خود واقعاً آنها را باور کرده بود، گرد آورد؛ از جمله:
پس از یک شورش نافرجام، به دستور امیر چندهزار مرد از قبیلۀ گناهکاررا با ریختن آهک آب ندیده، نابینا ساختند. برای جرایمی همچون دزدی و تجاوز، مردان را به دهانۀ توپ بسته می پراندند، یا به چاه می انداختند و یا زنده پوست می کندند، یا اندام گناه آمیز مجرم را می آزردند. دلخواهترین مجازات به جرم دزدی بریدن دست بود، که پس از بریدن موضع بریده شده را در روغن داغ فرو می بردند.
یکی از مقامات را که به زنی تجاوز کرده بود، برهنه کردند، و در حفره یی، بر تپّۀ بلندی در بیرون کابل، که برای او کنده بودند، انداختند. اواسط زمستان بود. آنقدر آب براو ریختند تا به صورت پارچه یی یخ درآمد و زنده زنده منجمد شد. امیر در این مورد به طعنه گفت: دیگر هرگز داغ نخواهد شد.
هنگامی که آشکار شد که یکی از زنان حرم آبستن شده است، امیر دستور داد او را در جوالی انداختند و سر جوال را بستند و به تالار دربار آوردند و امیر در آنجا خود شمشیررا بر پیکرش فروبرد.
لبان دو مرد را که از موضوعی ممنوع سخن می گفتند، دوختند تا دیگر چنان جرمی را مرتکب نشود. زبان مرد دیگری را که آشکارا امیررا به فساد متهم کرده بود از بیخ بریدند.
حتی کارهایی که جرم نبود اما با آنچه امیر از حقوق ویژۀ خود می شمرد، برخورد می کرد، مجازات داشت. به همین دلیل مردی را که در راه کابل با کرزن سخن گفته بود، به زندان انداختند و مرد دیگری که اناری به او تقدیم کرده بود، به سختی لت (کتک) خورد.
در چنین رژیمی درنده خو، طبعاً امیر پیوسته با خطر کشته شدن روبرو بود. باری که از درد دندان رنج می برد، دید که جرّاح کلروفرم آماده می کرد که هنگام کشیدن دندان احساس درد نکند. امیر پرسید که چه مدّتی او بیهوش خواهد بود و جرّاح جواب داد: " بیست دقیقه." امیر گفت: " بیست دقیقه! من نمی توانم بیست دقیقه از این جهان بیرون بمانم. دندان را بدون کلروفرم بکـَن!"
حکومت افغانستان، امیر – و تنها امیر بود. هیچ چیز، هرچند کوچک، از برّش لباس تا ساختن قطعۀ کوچکی از لوازم منزل، از توجه او دور نمی ماند. کرزن می نویسد:
" او مغز، چشم و گوش تمام افغانستان بود. برای آنکه از همه چیز و همه جا باخبر باشد، به روشهای ناشایست که میان همه مستبدان عام است، وابسته بود. زندگی قیف بسیار بزرگ جاسوسی است که در آن کردار، رفتار و اندیشۀ هر انسان جمع می شود، در حالی که امیر مانند دیونیسیوس سیراکوز، گوشش را تا ته سریشم ریخته است [ که هیچ نشنود ].
کرزن در سفرهای پیشین، معمولاً جوامع بریتانیایی در آن سوی دریاها (ماواء بحار) را شادمان و منظم یافته بود. در کابل او دریافت که مشتی از شهروندان بریتانیا، که به دلیل داشتن تخصص یا تکنیک، به استخدام حکومت افغانستان درآمده بودند، به صورت پریشان کننده یی ناآرام بودند. هریک از آنان همسایه اش را با حسادت و بدگمانی می نگریست. هریک در آنچه کرزن ورطۀ ناپاک غیبت و دروغ می خواند، فرورفته بود. او زنان بریتانیایی را برای این " دیگ بی مزه" ملامت می کرد: " آنان به مقامی بالا برده شده اند که به لحاظ اجتماعی هیچ مناسبتی با آن ندارند. همسر یک خیاط یا جرّاح که غالباً به پایین ترین طبقۀ یک ولایت می رسد، به حرم راه یافته و ملکه با هریک از آنان به گونه یی رفتار می کند که گویی نمایندگان بانوان انگلیسی و از آشنایان «دوست او – ویکتوریا» هستند. آنان هم ملکه را مطمئن ساخته اند که از دوستان شخص علیاحضرت ملکه ویکتوریا و در قصر ویندزور نیز بوده اند." کرزن نوشته است:" من بر لبۀ یک آتشفشان اجتماعی ایستاده ام، که دمبدم غرّش آن را می شنوم." او به همۀ آنچه که هم میهنان ناشادش در نکوهش یکدیگر می گفتند، گوش داد، ولی هرگز فراموش نکرد که امیر سپرده است تا مراقب او باشند. او بدگوییهایی را که می شنید، بر زبان نمی آورد؛ به هم اندازی نمی کرد و جانب کسی را نمی گرفت. اما در خلوت همۀ آنچه را که شنیده بود، در یک یادداشت محرمانه به نائب السلطنۀ هند نوشت.
تنها یک خانم اروپایی در کابل مورد ستایش و احترام کامل او قرار گرفت: دوشیزه لیلیاز همیلتن ، که به افغانستان آمده بود تا موسیقی تدرس نماید، اما مجبورشد در مقام مشاور پزشکی امیر خدمت کند. این یک گزینش پرمخاطره بود و قابلیتهایی را می خواست ، دور از تخصص او، که از بروسل و ادنبورگ بدست آورده بود. بیمار [یعنی امیر] خود از دانش طبی، هم در تشخیص و هم درمان لاف می زد. درمانهایی که از ترک آنها اکراه داشت. او دردهایش را با پوشیدن پوست گوسفندی که تازه کشته شده بود، تخفیف می داد. برای یک بیماری داخلی حتی درمانی عجیب تر داشت: او با اطمینان بر اینکه عامل درد، کرم است، یک روز تمام گرسنگی می کشد. سپس در برابر غذای فراوان و خوشمزه [ و حتماً خوشبو] می نشیند و منتظر می ماند تا کرم در طلب غذا بیرون خزد. همین که به گلویش برسد، کلّه اش را می گیرد و آنرا بیرون می کشد.
دشواریهای دیگری نیز بود که دوشیزه همیلتن بایست برآنها پیروز می شد. اگر بیمارش خوب می شد، پاداش خوبی می گرفت، اما اگر می مرد، متّهم می شد که بیمار را زهر داده است و درین صورت بخت یاورش بود اگر از چنگ مرگ می گریخت. او به کرزن گفت که ملکۀ افغانستان عمیقاً به او حسادت می ورزد، همانگونه که حکیمان یعنی طبیبان دربار به او حسادت می ورزیدند. گزینش او درخور حسادت نبود. او به شایستگی به همه شکایتهای امیر مانند سنگ گرده (کلیه)، نفخ و باد و نقرس می رسید. این درد آخری یعنی نقرس بسیار خطیر بود و گزارش بیماری امیر پیوسته در روزنامه های هند ظاهر می شد. کرزن باری مشاهده کرد که حروفچین کلمۀ گوت را، که ترجمۀ نقرس به انگلیسی است، با کلمۀ مخفف گوت که مخفف گورنمنت یا حکومت است اشتباه کرده و در نتیجه به جای آنکه چاپ شود «امیر از یک حملۀ بد نقرس درد می کشد» چاپ شده بود که « امیر از یک حملۀ بد حکومت رنج می کشد.»
کرزن دو هفته در کابل ماند و هرروز چند ساعت با میزبان فارسی زبان خویش از طریق مترجم گفت و گو داشت. امیر دوست داشت از مهارتهای خویش در نواختن پیانو و دندانسازی عملی بگوید، و از این باورش که او و مردمش از دودمان قبایل گمشدۀ بنی اسرائیلند، و از خطرات علاقۀ اروپاییان به تک همسری، که به عقیدۀ او نتیجۀ آب و هوای مرطوب و سست کننده است، و از فراوانی جرم و جنایات در منچستر و برمنگهم، در مقایسه نبودن چنان جرایمی در جامعۀ خیالی وی.
هریک ازآن دو از همنشین خویش با قدردانی یاد می کرد. امیر در دفتر خاطرات خویش در مورد کرزن چنین نوشت: "معلوم می شود که او جوانی بسیار خوش مشرب، سخت کوش و آگاه، باتجربه و بلند همت باشد. بسیار خوش طبع و بذله گوی بود. ما غالباً با شنیدن داستانهای سرگرم کننده اش می خندیدیم."
کرزن نیز دوست داشت بذله گوییهایش را با پرسخنی که در ستیز و جدال استادی کمتر از خودش نبود، مبادله کند. او امیر را چنین می ستود که با آنکه عضو پارلمان نیست، در استدلال و مباحثه در هیچیک از ردیفهای مقدّم وست منستر کسی را با او برابرنتوان یافت. کرزن به لرد سالزبری نوشت که " امیر کاملاً از تشخیص و تمیز احزاب انگلیسی و در واقع از یک حکومت حزبی غافل است. آسیایی بی خیال!"
پرداختن به مسایل سیاسی در دربار همیشه پرجاروجنجال امیر کار آسانی نبود؛ جایی که درآن دکتران، جراحان، نگهبانان، فرّاشان، پیغام رسانان و مهتران، مطربان و دعاخوانان، خیاطان و پیشخدمتان، فالبینان و کتابداران، آرایشگران و حسابداران، کتابخوانان و قصّه گویان، دربانان و جاروکشان، چایداران و قلیانداران، گادیوانان(درشکه رانان) و عریضه نویسان، بی ریشان و دهلزنان، چترگیران و علمداران، شطرنجبازان و نرّادان همه جمع بودند. کرزن باوجود فضای نامساعد، کوشید تا ساعاتی را وقف گفت و گوی در باب تجاوز روسیه در آسیا بنماید. عبدالرحمن به دلایل متعدد از این مسأله تشویش داشت. او کشورش را به بزبینوایی تشبیه می کرد که از یک سو خرس تهدیدش می کرد و از سوی دیگر شیر، و او بیشتر از خرس می ترسید. حق شناسی او در برابر روسها به خاطر مهمان نوازی و مبلغ جزئی که در ایام اقامت در سمرقند به او می پرداختند، موجب هیچگونه اعتماد به ادعای صلحخواهی روسیه نشد. او به کرزن گفت که هنگام اقامت در سمرقند، پنهانی زبان روسی را یاد گرفت و خوشحال بود که می شنید میزبانانش با یک دیدار کنندۀ ظاهراً ساده لوح و بی تزویر در مورد برنامه هایشان برای اشغال افغانستان بحث می کنند. امیر در خاطرات خود، نه بصورت برجسته، پذیرفته است که در چند مورد روی موضوعات سیاسی با فرماندار کُلّ ترکستان روسی به صورت صریح بحث کرده و متقاعد شده است که روسیه مصمم به بلعیدن ایران، ترکیه و افغانستان است. او نوشته است که "سیاست تجاوز روسیه آهسته و یکنواخت، ولی ثابت و تغییرناپذیر است."
با چنین تهدیدی چسان بایست مقابله می شد؟ امیر نخست به تقویت نیروی نظامی، بخصوص در امتداد مرز شمالغرب، پرداخت. راهی که روزی روسیه خواهد کوشید ازآن به سوی هند سرازیر شود. او یکی از صحنه های جنگ اعصاب را که روسیه دربرابرش به کار می گرفت، به کرزن حکایت کرد: یک افسر روسی نوشت که در نظر دارد 500 نیروی سوار و پیاده را به مشق نظامی در امتداد مرز شمالغرب فرمان دهد. امیدواراست این کار موجب پریشانی امیر و تعبیر حرکت خصمانه نشود. امیر پاسخ داد که اعتراضی به این کار ندارد، بیشتر به این دلیل که خود دستور مشق 1500 نیروی نظامی را در نقطۀ مقابل آن موضع صادر کرده است.
پیشنهاد امیر برای حل درازمدت مشکل تهدید روسیه، تحکیم اتحاد میان افغانستان و بریتانیای کبیر بود. امیر عقیده داشت تا وقتی که افغانستان به روسیه نپیوندد، حمله به هند ناممکن خواهد بود و پیوستن افغانستان در چنین تهاجمی بیشتر ناممکن است. او همین اکنون با رسیدن به تفاهم با بریتانیای کبیر، میزبان پیشین خویش روسیه را آزرده است. به موجب این تفاهم، امیر بدون اطلاع و مشورت حکومت بریتانیا، با حکومت روسیه یا هر حکومت دیگری در تماس نخواهد شد، و در مقابل حکومت بریتانیا در برابر هر تجاوز خارجی، از افغانستان حمایت خواهد کرد.
به هرحال امیر از توسعۀ روابط با بریتانیا سرخورده شده بود. او از اینکه تعهد کرده بود همۀ معاملات دیپلماتیک بایست از طریق حکومت بریتانیا صورت می گرفت، احساس حقارت می کرد. تقاضایش برای تأسیس رابطۀ مستقیم با لندن قبلاً رد شده بود. او شکوه داشت که لرد لندزداون – نائب السلطنۀ هند از 1888 تا 1894- به او با لحنی می نوشت که می توانست خطاب به یک رعیت حساب شود، ولی خطاب به یک همتا هرگز. او از نگرفتن پاسخ برای دریافت اسلحه مخصوصاً برای تقویت نیروهای مرز شمالغرب شکایت داشت. بارها ضمن صحبتهایش به کرزن گفته بود: "انگلستان و افغانستان یک خانه است. یک خانه باید یک دیوار داشته باشد. آیا سربازان شما در دفاع از این دیوار به سربازان ما خواهند پیوست؟"
الگین، پس از نشستن به جای لندزداون ، علاقمند بود در شکایتهای شخصی و سیاسی امیر، به تفاهمی با او دست یابد. او از جانب حکومت بریتانیا دعوتنامه یی به امیر فرستاد تا در نخستین فرصت از انگلستان دیدن کند. امیر که از«بی احترامی کلکته » آزرده بود، پاسخی نداد. با آنهم در جریان گفت و گو با کرزن، پذیرفت که دیریست علاقمند دیداری از لندن بوده است، و اگر دو شرط او رعایت شود، به این سفر خواهد رفت: نخست آنکه او در خور شأن و مقام پادشاه افغانستان، بر طبق دریافت دلخوشانۀ خودش، مورد استقبال قرار گیرد؛ دوم، آنکه به صورت امن و محفوظ برای چند ماه از کشورش دور باشد و درآن انقلابی رخ ندهد.
امیر پیشنهادهای شگفتی برای دیدار رسمی خود داشت. از جمله اینکه فیلد مارشال لرد رابرتس، که در 1879 به انتقام قتل نمایندۀ بریتانیا مقیم کابل، به آن شهر لشکر کشیده بود، در ملأ عام مورد توبیخ و سرزنش قرار گیرد.
کرزن مفاد گفت و گوی خویش با امیر را در این موضوع ثبت کرده است:
- می خواهید به شما بگویم هنگامی که من به لندن بیایم و توسط ملکه پذیرفته شوم، چه خواهم کرد؟
- بلی والاحضرت! خوشحال می شوم که بشنوم.
- می دانم که در لندن تالار بزرگیست به نام تالار وست منستر؛ اینطور نیست؟
- همین طوراست.
- همچنین در لندن دو مجلس است: یکی مجلس اعیان، دیگر مجلس عوام.
- چنین است.
- وقتی به لندن آمدم، در تالار وست منستر پذیرایی خواهم شد. ملکه برتخت خویش در انتهای تالار نشسته خواهد بود. خانوادۀ سلطنتی دوروبرش خواهند بود، و در هرطرف یکی از دو مجلس- مجلس اعیان سمت راست و مجلس عوام سمت چپ- چنین نیست؟
- برنامۀ ما معمولاً چنین نیست، ولی ممکن است والاحضرت شما ادامه دهید؟
- من وارد تالار خواهم شد. اعیان در سمت راست و عوام در سمت چپ بپا خواهند خاست. از میان آنها به سوی شاه نشین، جایی که ملکه برتخت خویش نشسته است، پیش خواهم رفت. او برخواهد خاست و به می خواهد گفت:" اعلیحضرت شما که از کابل آمده اید، چه برای گفتن دارید؟" و آن وقت من چگونه جواب خواهم داد؟
- مطمئنّاً نمی دانم.
- جواب خواهم داد: " چیزی نخواهم گفت!" ملکه خواهد پرسید که چرا از گفتن خودداری می کنم؟ خواهم گفت: "دنبال رابرتس بفرستید. تا رابرتس نیاید چیزی نمی گویم." بعد آنان دنبال رابرتس خواهند فرستاد. وقفه خواهد بود تا رابرت برسد. هنگامی که رابرت آمد و در برابر ملکه و دو مجلس ایستاد، آن وقت من سخن خواهم گفت.
- و والاحضرت شما چه خواهید گفت؟
- به آنان خواهم گفت که چگونه رابرتس هزاران روپیه برای دریافت شهادت دروغ پرداخته است، و چگونه هزاران تن از مردم بی گناه مرا کشته است. و درخواست خواهم کرد که رابرتس مجازات شود، و هنگامی که رابرتس مجازات شد، من سخن خواهم گفت.
کرزن نتوانست امیر را متقاعد سازد که در لندن امور کاملاً برآن طریق پیش نمی رود. در کابل کارها برآن طریق پیش می رفت. برای امیر لندن معنایی جز صحنه یی بزرگتر از کابل و تبدیل پرده نداشت.
بار دیگر، هنگامی که در مورد این دیدار احتمالی صحبت می کردند، امیر دستارش را از سر برگرفت و شروع به خاراندن سرش کرد، که از ته تراشیده شده بود. او در یک آن از یک مستبد سختگیر به یک مرد کهنسال تبدیل شد. از او خواهش کردم هنگامی که به لندن می آید، هرگز برای خاراندن سر، دستارش را برندارد. وقتی دلیل سخنم را توضیح دادم، به غرورش برخورد و قول داد که متوجه حرکاتش باشد و خود را به بهترین وضعیتی نشان دهد.
امیر تا هنگام عزیمت کرزن از کابل، در مورد دعوت لرد الگین تصمیمش را بیان نکرده بود، اما نزدیک به حرکت او گفت که این دعوت را می پذیرد، و نامه یی خصوصی به عنوان ملکه ویکتوریا نوشت. نامه را در ابریشم بنفش پیچید و به مهمان خویش داد که به انگلستان ببرد. امیر همچنان با قدردانی به شاهزادۀ ولز و دوک کنات ، سومین فرزند ملکه – که اورا در 1884، هنگامیکه لرد دفرین نائب السلطنه بود، در هند دیده بود، نوشت. اما تنها پس از خواهش مکررِ کرزن، حاضر شد نامه یی در باب پذیرش دعوت به فاولر وزیر خارجه به لندن بفرستد.
کرزن که به حق می توانست ادعای امتیازاتی به خاطر ترغیب امیر عبدالرحمن در تجدید روابط صمیمی با حکومت بریتانیا بنماید، با شتاب اخباررا، همراه با یادداشتی در مورد مذاکراتش با امیرعبدالرحمن، به نائب السلطنه فرستاد. متاسفانه، جنانکه خوی او بود، نتوانست از اشاره به وقایعی که فراموشیش بهتر بود، خودداری کند. او به الگین گفت: " اگرچه اعتراف می کنم که به فکرمن حکومت هند در مورد سفر من در خزان امسال، با فرومایگی رفتارکرد، و اگرچه می دانم آنان علاقه نداشتند من اینجا بیایم، اما من خود، چنانکه شما شخصاً باور دارید،علاقه یی سوای علایق آنان ندارم. هدف من از سفر به کابل لذّت شخصی نبود، بلکه می خواستم بدینوسیله خدمتی، هرچند ناچیز، به جامعه کرده باشم.
هنگام حرکت کرزن از کابل به سوی هند و ازانجا به سوی خانه – انگلستان – امیر هدیۀ سرراهی به او تقدیم داشت. این هدیه یک ستارۀ مخصوص ساخته شده از طلا و مرصع به الماس و یاقوت با شرحی به زبان فارسی بود. زیوری که نشانهای سلحشوری عاریتی اش را شرمنده می ساخت. خوشبختانه او دیگر نیازی به استفاده از آن نشانهای عاریتی نداشت. او در بارۀ این صحنه با خورسندی نوشت: " چهارسال پس از آن تاریخ آنقدر نشان برسینه داشتم (که هرچند به کثرت نشانهای عاریتی نبود) اما به شایستگی بر سینه ام می نشست. و با دوستم امیر در مقام نمایندۀ تام الاختیار پادشاه خویش در ارتباط بودم."
کرزن هنوز خستگی سفر را نگذرانده بود که خبر ناکامی مأموریت دیپلماتیک غیر رسمی خویش را شنید: امیر هرچند خورسند بود که مورد استقبال شایان و دوستانه یی قرارخواهد گرفت، اما به دلیل احساس خطر شورش در غیاب خویش تصمیم گرفت کشورش را ترک نکند. این بود که ظاهراً به عذر ناتندرستی، قبول دعوت را باز گرفت. کرزن با خوشحالی به رابرتس اطلاع داد که دیگر از خطر محکومیت در حضور ملکه و در ملأ عام نجات یافته است. امّا فیلدمارشال دیگر نه پروای تهدید امیر را داشت و نه اندیشۀ آسایش خویش را.
امیر عبدالرحمن به جای خود، فرزند جوانترش نصرالله را به لندن فرستاد که ملکه او را با مهربانی پذیرفت. اما امیر دوباره از کج خلقی حکومت بریتانیا در خودداری از تأسیس نمایندگی دائمی دیپلماتیک [افغانی] رنجید. به این ترتیب ابرهای بی اعتمادی فضای روابط افغانستان و بریتانیای کبیر را تیره نگهداشت.
در 1898 که کرزن نائب السلطنۀ هند شد، با توجه به دوستی و اعتمادی که چهارسال پیش از امیر دیده بود، امیدوار بود که او را ملایمتر دریابد. دست کم آنقدر به او اعتماد کرده بود که یکی از محرمانه ترین اسرار یعنی جانشینی پسرش حبیب الله را با او درمیان بگذارد. تصمیمی که به هیچوجه در شورشهای خاندانی یک دربار شرقی قابل پیش بینی نبود. اما امیر صمیمیتی را که به یک مسافر غیررسمی نشان داده بود، از نائب السلطنۀ هند دریع می کرد. کرزن شکایت داشت که "عبدالرحمن شخصی است که معامله با او دشوار است و مخالفی است که گذشتن از او بسیار خطرناک است." حبیب الله هم که در 1901 پس از مرگ پدر بر تخت نشست، رام شدنی تر از او ثابت نشد. او نیز همان بدگمانی دیرینه را نسبت به مقاصد بریتانیا و احساس بدعهدی در اکراه از دادن اسلحه به افغانستان ادامه داد. این ناامیدیهای در آینده نیز همچنان باقی ماند.
در بهار 1895 کرزن توانست برنامۀ سفر و اکتشافات خویش را به خود مبارکباد گوید – موفقیتی که درماه مه مدال زرین انجمن سلطنتی را نصیب او ساخت. او در سپاس از دریافت این افتخار، مشوره هایی به اشخاص متهوری که میل دیدار جاهای غیر قابل دسترس را داشتند، ارایه داشت:
در قدم اول با عالی ترین مقامات با صلاحیت و مورد اعتماد که می توانید بیابید، مشورت کنید.در قدم دوم هر کتاب خوب یا بد یا بیطرفانه یی را، که در باب کشوری که می خواهید ببینید، نوشته شده باشد، بخوانید، تا ببینید که چه باید بکنید و چه نباید بکنید. در قدم سوم بار اضافی برندارید که وقت بیشتر و آدم بیشتر می خواهد و بس. در قدم چهارم باور داشته باشید که سفر علاوه بر ماجراها و اتفاقات، تفریحاتش را نیز دارد. در قدم پنجم هرگز از حکومت کشور خود توقع هیچ تشویقی نداشته باشید.
بی اعتنایی جوانمآبانۀ کرزن صرف تا وقتی باقی ماند که خود هنوز نائب السلطنه نشده بود. حتی لرد الگین هم نتوانسته بود به اندازۀ کرزن در مانع تراشی در برابر یک جهانگرد ماجراجو تاثیر ناپذیر و بی تفاوت باشد. باری یک روزنامه نگار جوان، که برای دیلی تلگراف کار می کرد، در پی کسب اجازۀ گذشتن از مرز هند به سوی افغانستان بود. کاری که پس از کرزن هیچ انگلیسی به صورت غیر رسمی نکرده بود. نائب السلطنه گفت که افغانستان وضعی ناآرام دارد و سفر به آنجا مقدور نیست. روزنامه نگار جوان اصرار کرد که " اما من سفارشی از لرد برنهم دارم، که از شما خواسته است این کار را برایم انجام دهید." این توسّل نیز کرزن را حرکتی نداد و با خوش طبعی گفت: " خیلی متاسفم! شما اگر بتوانید با برگی از انجیل به بهشت بروید، خواهید توانست با نامۀ برنهم نیز به کابل بروید."
28 دسامبر 2011 – شهر اتاوا – آصف فکرت

تصاویری از محفل فرهنگی - ادبی مونتریال

چند عکس مربوط به محفل فرهنگی ایرانیان در مونتریال - 23 اکتبر 2011

عکسها از جناب خسرو شمیرانی مدیر محترم مجلۀ هفته

فرهنگدوستان، تالار تآتر دانشگاه کنکوردیا را پر ساخته بودند
از چپ: محمد فاضل، دکتر محمود مقدم، آصف فکرت
دکترحورا یاوری، دکتر محمد استعلامی، آصف فکرت، دکتر مقدم، محمد فاضل

دکتر محمد استعلامی، آصف فکرت، دکتر مقدم، محمد فاضل

دکترحورا یاوری، دکتر محمد استعلامی دکتر مقدم، محمد فاضل، پروین شهدوست
ایمان صادق زاده و حسام دادآفرین

دکتر محمد استعلامی
دکتر حورا یاوری
دکتر استعلامی - آصف فکرت
آصف فکرت
آصف فکرت - Asef Fekrat

زبان و فرهنگ - در مونتریال

یگانگی فرهنگی فارسی زبانان

ایرانیان مونتریال بیست و پنجمین سالگرد محافل انجمن ادبی و فرهنگی خویش را در 23 اکتوبر در تالار تآتر دانشگاه کنکوردیا جشن گرفتند. به لطف دوستان، بنده نیز در آن محفل بزرگ فرهنگی حضور یافت. ادارۀ جلسه را دوست دانشمند جناب دکتر محمد استعلامی استاد زبان و ادب فارسی بر عهده داشت. سرکار خانم دکتر حورا یاوری نویسنده و محقق نامور و از مدیران دائرة المعارف ایرانیکا نیزاز نیویارک آمده بود. ابتدا متصدی و مسؤول دائمی انجمن، جناب محمد فاضل مشهدی، سخنانی پیرامون سابقه وکارنامۀ انجمن وفعالیت خدمتگزاران آن در مدت بیست و چهار سال، ایراد و شعر «دست» فریدون مشیری را نیز قرائت نمود، و از دکتر محمد استعلامی، خواست تا ادارۀ جلسه را برعهده گیرد. دکتر استعلامی، ضمن سخنان مفید و ممتّع خویش، به تقدیر از کسانی پرداخت که سالهای متمادّی در خدمت زبان و فرهنگ فارسی زبانان مونتریال بوده اند. دکتر استعلامی پیام دکتر احسان یارشاطر مؤسس و مدیر دائرة المعارف ایرانیکا را نیزقرائت نمود. سپس دکتر حورا یاوری درگزارش عالمانه، مفید و مفصلی از تأثیر و نیروی زبان فارسی در استوار و پایدار نگهداشتن فرهنگ و ماندگار ساختن یگانگی فارسی زبانان سخن گفت. پس از ایشان دکتر استعلامی قطعه شعر میهنی ( وطنیّۀ ) زیبایی را، که در شمارۀ 28 مجلۀ وزین بخارا نیز چاپ شده است، خواند. سپس بنده عرایضی در باب یگانگی فرهنگی فارسی زبانان تقدیم نمود که مورد تقدیر و ارزیابی خوشبینانۀ دکتر استعلامی و دکتر حورا یاوری و تشویق حضار قرار گرفت. در بخشی از برنامه دوتن از دانشجویان شایستۀ دانشگاه با نوازش تار و ضرب، نشاط بخش شرکت کنندگان جلسه شدند. در پایان جلسه هدایایی از طرف انجمن، و همچنان نشان دائرة المعارف ایرانیکا که از سوی دانشمند نامور دکتر احسان یارشاطر فرستاده شده بود به شرکت کنندگان برنامه تقدیم شد. شرکت یکپارچۀ ایرانیان مقیم مونتریال، از پیرو جوان و زن و مرد، در یک شامگاه سرد در این محفل بسیار قابل توجه و ستایش برانگیز بود که محفل را گرم و دلپذیر و امیدبخش می ساخت. درسطور زیر، خلاصه یی از عرایض بنده در این محفل والا تقدیم می شود.

مقرر فرموده اند که دقایقی در یگانگی فرهنگی مردمان دو کشور همسایه – افغانستان و ایران مطالبی به عرض برسانم. سرکار خانم دکتر یاوری با بیانات ممتّع و عالمانۀ شان زحمت بنده را کمتر ساختند و بسیاری از مطالبی را که بنده در نظر داشت به عرض برساند، به صورت رساتر و مشروح بیان فرمودند که بنده از تکرار آن مطالب البته پرهیز می کند. و مروری شتابنده – چندانکه فرصت هست– بر چند رویداد تاریخی دیگر در طول قرون و اعصار گذشته خواهیم داشت تا رخدادها خود بیانگر و مؤیّد یگانگی فرهنگی فارسی زبانان باشند.

در مقدّمۀ عرایض بنده، بیان دو نکته ضروری می نماید: یکی اینکه با وجود دشواریهای قرون ماضیه در تدارک ارتباطات و مواصلات، می بینیم که در گذشته ارتباط مردمان همزبان، فارغ از کار سیاستمداران، خیلی بیشتر و آسان تر از عصر حاضر بوده است. نکتۀ دیگر اینکه مردم افغانستان نیز به گذشتۀ خویش و فرهنگ باستانی خویش دلبستگی فراوان دارند. به گونۀ مثال همین دلبستگی به نامهای باستانی را ملاحظه فرمایید. در داخل و خارج کشور، چندین سازمان فرهنگی و سیاسی و تجاری می بینید که نام کهن آریانا را برخود دارند: هواپیمایی آریانا، مجلّۀ آریانا، تلویزیون آریانا، دائرة المعارف آریانا و مانند آن. علاقۀ روزافزون به نامهای یما، که صورتی از نام جمشید است، آرش، فرامرز و رستم و مانند آن حکایت از علاقۀ مردم به فرهنگ باستانی شان دارد. هریک ازین موارد به نوعی مؤید احساس یگانگی فرهنگی است. در مورد اول، که عرایض امشب بر محور آن تقدیم خواهد شد، می بینیم که چگونه مردمان همزبان در هر سده ای، فارغ از سلسلۀ فلان و تبار بهمان، همیشه پیوندهای فرهنگی میان باختر و خاور و شمال و جنوب را برقرار نگه میداشتند و شرق و غرب را درمی نوردیدند، تا با همزبانی پیوندی نو برقرار کنند و تنها در قرن اخیر بود که میان فرهنگها و میان همزبانان جدایی افتاد و مردمان هم تبار و خویشاوند چنان از یکدیگر بی خبر و با یکدیگر بیگانه شدند که گفتی هفت هزارسال است که هفت سلسله کوه سیاه آنان را از یکدیگر جدا ساخته است. تا با تحولات پایان قرن بیستم، بسیاری از مردمان جدامانده از هم، چه در آسیا وچه در اروپا دوباره به هم رسیدند و با هم نشستند و گفتند و شنیدند و از احوال یکدیگر با خبر شدند. از جانبی ظهور انفارمیشن تکنالژی نوین یا فناوری نوین اطلاعات، همۀ موانع را از پیش برداشت و برای مردمان سراسر جهان امکان تماس گرفتن و پیوند داشتن با همدیگر را فراهم نمود؛ هرچند که در حال حاضر نیز در مناطقی از جهان کوشش می شود تا برخی از مردم جهان با جهانیان بیگانه و از جهان و جهانیان بی خبر نگاهداشته شوند. حال برویم بر سر اصل مطلب که گلگشتی در گلشن پیوندها میان همزبانان است. در ضمن می بینیم که مردمان خاور قلمرو زبان فارسی چقدر به زبان و فرهنگ باستانی خویش دلبسته بوده اند.

سالها پیش از آنکه رویگر سیستانی، یعقوب لیث، چنانکه خانم دکتر یاوری اشاره فرمودند، به ستایشگر تازیسرای خویش بگوید که آنچه من اندر نیابم چرا باید گفت. یعنی که جناب! ما از خودمان زبانی داریم، مگر دیوزده است تو را که نمی توانی به زبان خود سخن بگویی؟ ببینیم که پیش از این واقعه، آن فقیه بزرگ کابلی چه گفت و چه کرد؟ مقصود بنده از فقیه کابلی، امام اعظم، ابوحنیفۀ کابلی نعمان بن ثابت بن فردوس، صاحب مذهب حنفی است.

ابوحنیفۀ کابلی به پیروان خویش اجازه داد که سوره یا آیاتی را که در نماز می خوانند به فارسی بخوانند. این فقیه دانشمند می خواست که در نماز بندگان خدای بدانند که به خدای خویش چه می گویند، چگونه او را حمد و ستایش می کنند و چگونه از او یاری می خواهند. البته امام ابوحنیفه برای این اقدام و فتوای خویش دلایل معتبر کلامی و فقهی نیز داشت که در کتب اخبار به تفصیل آمده است. اما این اقدام امام چنان باعث هراس فقیهان تازی و فارسی ستیزان متعصّب گردید که بر ضدّ او بلوا کردند و نمایش به راه انداختند و به صورت تمسخرآمیز به عنوان اینکه گویا به سبک ابوحنیفۀ کابلی نماز می خوانند، کسی را وظیفه دادند که تا در حضور ارباب قدرت به شیوه یی که خود تدارک دیده بودند، نماز فارسی به نمایش بگذارد تا از اجرای این فتوا پیشگیری کنند. این واقعه به تفصیل در کتب تراجم و اخبارعرب آمده است. که شرح آن با بیان مآخذ فرصت و مجال بیشتری می خواهد. نیزدرمورد ثابت و فردوس، پدر و جدّ امام ابوحنیفه در باب نوروز و آداب نوروز اخبار و روایات معتبری آمده است.

سهم اصلی و عمدۀ بلخیان، بخاراییان، سمرقندیان، خجندیان، خوارزمیان، جوزجانیان، غزنویان، هرویان و در مجموع خراسانیان در آبادانی کاخ باعظمت زبان و فرهنگ فارسی نیازی به تفصیل و حتی نیازی به یادآوری ندارد.

شهر گردیز در جنوب شرق افغانستان و از مناطق پشتوزبان است. یکی از مهمترین کتب تاریخ به زبان فارسی که دارای فواید منحصربفرد زبانی و فرهنگی و تاریخی و بیان مشروح آداب و رسوم کهن آریاییان است، تالیف یکی از فرزندان شهر گردیز، عبدالحی بن ضحاک گردیزی مؤرخ سدۀ پنجم هجریست که با تصحیحات و تعلیقات مرحوم استاد عبدالحی حبیبی مکرراً به چاپ رسیده است. تنها به یک مورد زبان و لغت در این کتاب اشاره می شود که واژۀ دژنبشت برای کتابخانه و گنجینۀ اسناد نخست در همین تاریخ گردیزی که نام آن زین الاخبار است به کار رفته است.

توجه بفرمایید به انتقادات و جوابگوییهای دو شاعر و ادیب همان عصر، عنصری بلخی و غضائری رازی، یکی مقیم غزنه در شرق و دیگری مقیم ری در نزدیک تهران و تقریبا درغرب قلمروآن روز زبان فارسی. اگر این انتقادات و ایرادات را به نثر امروز بنویسیم تصور می شود که به قلم دوتن از ادبای رقیب مقیم پایتخت است که در یکی از روزنامه های جنجالی آن شهر چاپ شده است. قصاید عنصری و غضایری در دیوان عنصری موجود است.

در همان قرن پنجم، باز یکی از سخنوران بزرگ زمان یعنی ناصر خسرو قبادیانی از شرق به غرب می رود، در تبریز با قطران شاعر می نشیند. قطران اشعارش را بر ناصر خسرو می خواند و مشکلاتش را در زبان و ادب نزد او حل می کند و ناصر خسرو بعداً در سفرنامه اش می نویسد که قطران فارسی نمی دانست اما شعر نیکو می سرود.

حال اگر از روابط قونیه با تبریز و دمشق بگوییم، شاید این اشکال پیش آید که میان این شهر ها فاصلۀ چندانی نبوده است، اما ببینیم چندسال پس از وفات مولانا چگونه پیوندی میان شرق و غرب یک اثر جاودانه را در زبان و ادب و عرفان فارسی به وجود آورد. آن شرقی از مردمان غور است، معروف به میرحسینی سادات و این غربی از مردمان شبستر است معروف به شیخ محمود شبستری. میر حسینی سادات چند پرسش عرفانی و فلسفی را به دست فرستاده یی نزد شیخ محمود می فرستد. ظاهراً سوالها منظوم بوده است. شبستری هم با احترام و تکریم پاسخ پرسشهای سید را به فرستاده می سپارد. همین سؤال و جوابها اساس یک کتاب مثنوی عرفانی به نام گلشن راز می شود که تا امروز چندین شرح برآن نوشته اند و به زبانهای مختلف نیز ترجمه شده است. امروز، هم اصل گلشن راز، هم شرحهای آن و هم ترجمۀ انگلیسی آن را در انترنت نیز می توانید ببینید و بخوانید.

دکتر حورا یاوری (چپ) و آصف فکرت

نکته ای از شاعر نامور شیراز و مصحح هراتی دیوان او بشنوید. دو قرن پس از حافظ خوانندگان و سرودخوانان در هرات شعر او را می خواندند. در آن شهر که پایتخت تیموریان و مرکز رنسانس فرهنگی شرق بود، استاد ادیب و هنرمندی زندگی می کرد که در انواع فنون از جمله درشعر و خوشنویسی و موسیقی استاد بود. او خواجه عبدالله بیانی معروف به خواجه مروارید بود. هنگامی که مروارید به شعر حافظ گوش می داد می دید که برخی از سرود خوانان شعر حافظ را درست نمی خوانند، چون به نسخه های دیوان مراجعه می کرد بازهم میدید که برخی نسخه ها ابیات را نادرست نقل کرده اند. او به کمک گروهی دیگر همّت به مقابله و تصحیح دیوان حافظ گماشت و تقریباً شش قرن پیش از امروز در واقع نخستین نسخۀ مقابله شده و تصحیح شدۀ دیوان حافظ را در هرات تهیه کرد و نام دیوان لسان الغیب را هم خواجه عبدالله مروارید بر دیوان حافظ نهاد.

حال برویم به اصفهان و کابل قرن یازدهم هجری و از پیوند اصفهانی و کابلی بشنویم. صائب در اصفهان زندگی می کرد شهری که به زیبایی و عظمت مشهور بود و اصفهان نصف جهانش می گفتند، و البته هنوز هم مشهور است و هم زیباست. مقصود که از شهری چنان زیبا صایب به کابل می رود و یکی از زیباترین وصفهای شهر زیبای کابل را امروز از زبان صائب داریم که در قالب یک قصیدۀ ماندگار او در دست است و سالهاست که نقل بزمهای ادبی است::

دکتر محمد استعلامی و آصف فکرت

خوشا عشرتسرای کابل و دامان کهسارش

که ناخن بردل گل می زند مژگان هرخارش

خوشا وقتی که چشمم از سوادش سرمه چین گردد

شوم چون عاشقان و عارفان از جان گرفتارش

زوصف لالۀ او رنگ بر روی سخن دارم

نگه را چهره خون سازم ز سیر ارغوان زارش

حساب مه جبینان لب بامش که می داند

دو صد خورشید روی افتاده درهرپای دیوارش

حصار مارپیچش اژدهای گنج را ماند

که می ارزد به گنجی شایگان هر خشت دیوارش

چه دلگیراست یارب طاق ابروی پل مستان

خدا از چشم شور زاهدان بادا نگهدارش

جالب است که یکی از شاعران و ادیبان شعر شناس بلخ، به نام عاملای بلخی،در زمان حیات صائب، از بلخ به اصفهان می رود و منتخبی از اشعار صائب را تهیه می کند که تفصیل این موضوع را می توانید در مقدمۀ دیوان صایب بخوانید.

دو قرن بعد وقتی احمدشاه درانی به تاسیس دولت جدید افغانستان همت می گمارد یک شیرازی را به وزارت خویش برمی گزیند و او میرزا تقی خان شیرازیست.

چند دهه بعد از آن در1286ه/1869 ـ 1870 م ناصرالدین شاه قاجار سفیری به دربار امیر شیرعلی خان پادشاه افغانستان فرستاد به نام سید ابوالحسن قندهاری، که گزارش سفر این سفیر از طرف موقوفات افشار به کوشش بنده در تهران به چاپ رسیده است.

چند سال بعد ازان دو هنرمند هردو محمد رضا نام یکی از مشهد به کابل رفت و مقیم شد و یکی از کابل به مشهد رفت و مقیم شد. محمد رضای کابلی در مشهد به نام محمد رضا بروسان معروف شد و محمد رضای مشهدی در کابل به محمد رضای خراسانی شهرت یافت.یکی از آثار معروف محمد رضای خراسانی ریاض الالواح غزنه است که تالیف اوست و از روی خط او به صورت افست در کابل چاپ شده است و از محمدرضای بروسان، که به نام قزلباش هم معروف بود، میناتورها و نقاشیهای با ارزشی در آستان قدس رضوی موجود است.

در روزگار امان الله خان پادشاه تجددخواه افغانستان، یکی ازمؤرّخین دربار او عبدالمحمد مؤدّب السلطان اصفهانی بود که امان التواریخ را تالیف کرد.

دانشمند نامی و خدمتگار بزرگ فرهنگ و زبان مرحوم علی اصغرخان حکمت به سال 1326 سفری به افغانستان داشت و خاطرات بسیار خوش و دلنشینش از سفر افغانستان را در کتاب ره آورد، که خاطرات روزانۀ اوست، نگاشته است، که بنده بخش مربوط به افغانستان در آن سفرنامه را در وبلاگ آن روزها و وبلاگ یادها منتشر ساخته است.

تازه ترین مظهر یگانگی افغان و ایران را در مشاعرات و مکاتبات منظوم بسیار شیرین و کمنظیر میان استاد خلیل الله خلیلی با شاعران بزرگ و ادیبان نامی ایران می خوانیم که آنهم توسط این بنده در سایت آن روزها و یادها در انترنت موجود است و جا دارد که دوستان شبی را برای یادآوری از پیوند استاد خلیلی با بزرگان ادب و فرهنگ ایران اختصاص دهند. متشکرم

شهر اتاوا – 26 اکتبر 2011

آصف فکرت

در فرهنگسرای زاگرس مونتریال

سخن مولانا و لهجه های بلخی و فرارودی

خلاصۀ عرایض نگارنده در جمع فارسی زبانان مونتریال کانادا، در حضور دکتر محمد استعلامی، در فرهنگسرای زاگرس

اینکه یک متن فارسی حدود هشت قرن پیش در دورترین نقطۀ باختری قلمرو زبان فارسی سروده و نوشته شده و امروز پیشنهاد می شود که برای دریافت بهتر آن متن، لازم است ما به گویشهای خاوری ترین نقاط آشنایی بهم رسانیم، نشانۀ عظمت زبان فارسی و گستردگی قلمرو آن است.

نظراتی هست که مولوی و پدرش در خود بلخ نبوده اند بلکه در وخش و نیز در سمرقند می زیسته اند و ازانجا به قونیه رفته اند. پس چرا ما به گویش بلخ تاکید داریم. در این مورد عرض می شود که نخست مقایسۀ ما چنین پیوندی را نشان می دهد و دوم اینکه یادکرد لهجۀ بلخ در این عرایض بی گمان به دلیل علاقۀ خاص گوینده است که چهل سال پیش در بلخ به این ارتباط پی برد، امّا در حقیقت منظور ازمجموعۀ شیوه های گفتار و گویشهای خاوری زبان فارسی دری است که با داشتن مشترکات فراوان و اندک تفاوتهایی در خاور سرزمینهای فارسی زبانان به آن لهجه ها تکلم می شود، و گستردگی آن در شمال از سمرقند و بخارا و در جنوب تا کابل و غزنی را دربر می گیرد که پروان، تخار، پنجشیر، بدخشان سمنگان، بلخ، جوزجان، فاریاب، ترمذ، حصار که مرکزیت را به دوشنبه سپرده است، خجند، اوش، اوزجند و بسیاری مناطق دیگر فرارود شامل این منطقه می شود.

با چندتن از شرکت کنندگان از راست: آقایان سید احمد بانی، حسیب الله فضل، شهرستانی، یکی از شرکت کنندگان از شهر تورانتو، آصف فکرت و سیف الله فضل

دراینکه چرا سخن مولانا چنین با گویشهای فرارودی و خاوری فارسی گره خورده دو نکته قابل یادآوری است: نخست که کاروان عظیم خاندان مولانا و مریدان پدرش و خدم و حشم و هواداران او در سرزمینی که امروز به نام ایران یاد می شود توقف نکرده اند و در واقع زبان و فرهنگ بلخ و بخارا سمرقند را یکراست به لارنده و ازانجا به قونیه برده اند و آنجا نشیمن گزیده اند. دومی که اهمیت بیشتری دارد این است که زبان مردمان خاوری قلمرو زبان فارسی کمتر در معرض تهاجم و تاثیر و تحول بوده است. گویشهای مناطق مرکزی مانند خراسان قدیم کمتر و مناطق باختری که در قدیم به نامهای عراق عجم و فارس و طبرستان یاد می شده بیشتر در معرض تحول قرار گرفته است و گرنه شاید در عصر مولانا و روزگار نزدیک به او تفاوت چندانی میان گویشهای فارسی نبوده است. این تاثیرات و تحولات در مناطق غربی به ترتیب نخست از سوی عرب زبانان و سپس ترک زبانان و سرانجام غربیان یعنی انگلیسی زبانان و فرانسوی زبانان صورت گرفته است و این زبانهای انگلیسی و فرانسه بود که با انتقالات فرهنگ و مدنیت و دانش و صنعت زبان فارسی را در ایران امروز متاثر ساخت و شیوۀ بیان را چه در تحریر و چه در تقریر کـُلا ًًّ دگرگون کرد به گونه ای که آن را از دیگر گویشها و لهجه ها متفاوت و متمایز ساخت. همین تاثیر و تاثّر فرهنگی، سیاسی و مدنی است که اکنون در میان خود جوامع فارسی زبان در جریان است. یعنی ما که سی سال یا بیشتر از سرزمین خود دور بوده ایم وقتی به زادگاه و محلّ کار و زندگی قدیم خود برمی گردیم می بینیم که مردم به خصوص شهرنشینان زبان و گویشی بسیار متفاوت با گویش زمان ما یافته اند و در عوض می بینیم که مردم مناطق مختلف قلمرو زبان فارسی اکنون آسانتر زبان هم را می فهمند و مشترکاتشان بیشتر از مفترقاتشان شده است. واژه های بسیار از همدیگر دریافت می کنند. و حتی در صرف و نحو تفاوتها و اختلافات روز بروز کمتر و کمتر می شود.

تکنولژی اطلاعاتی نوین این امکان را به همه داده است که آزادانه با هم در سراسر گیتی تماس داشته باشند و هرزبان و گویش والفبا و هرگونه کلمات و عباراتی که مورد خواست و پسند شان است بکار برند. دیگر جبر زمان دوران جبر زبان را به سر آورده است و تحوّل زبانها و گویشها موضوعی تقریباً خارج از اختیارات سیاستگزاران شده است. حتی کسانی که متاعی برای عرضه دارند، می کوشند دریابند چه زبانی و چه گویشی برای عرضه و فروش متاعشان مناسب است که آن را به کار گیرند، به عکس گذشته که متقاضیان چه زبانی را و گویشی را بایست به کار می بستند تا می توانستند متاعی را به دست آرند.

مقصود از بیان این عرایض این است که مردمان فارسی زبان نیز در مقایسه با سی چهل سال پیش، باردیگر پس از یک دوسده دورماندگی و جدایی فرهنگی، بسیار آشناتر به گویشها و شیوۀ بیان یکدیگر شده اند هرچند که این حادثه پدیده ناگزیر و ناخوشایند از میان رفتن برخی از لهجه را باعث می شود.

آیا استفادۀ مولانا از زبان گفتاری بلخ، یا سمرقند یا وخش یک مسالۀ اتفاقی و عادی بوده است؟ و آیا درمیان دیگر سخنوران همدوره یا پیش از وی و پس از وی نیز این شیوه یعنی کاربرد زبان گفتار در آثار آنان به عین صورت و با چنین گستردگی مشاهده می شود؟ که پاسخ قطعاً منفی است.

چه در آثار استاد شاعران رودکی و چه در آثار شهید بلخی و ابوشکور بلخی یا ناصر خسرو وانوری و عمعق و دیگران البته می توان واژه های فرارودی و بلخی و بدخشی یافت، اما به هیچ صورت به گستردگی کاربرد زبان گفتار آن نواحی در سخن مولانا نیست. یکی از سخنوران همدورۀ مولانا، سیف فرغانی سخنور نقاد و عارف پرهیزنده از ستایشگری، هم از سرزمینی سر برآورده که دور از زادگاه مولانا نیست. سیف در فرغانه به دنیا آمده است و تقریبا تمام عمر خویش را، در نزدیک قونیه، در آقسرا سپری کرده است. شادروان استاد دکتر صفا در مقدمۀ بسیار ممتّع و مفیدی که بر دیوان نگاشته اند به مواردی معدود از کاربرد واژه ها و افعال فرارودی در سخن سیف اشاره فرموده اند که البته این موارد موجود در سخن سیف فرغانی انگشت شمار است. اما در سخن مولانا بخصوص در کلیات شمس، که اغلب در سماع خوانده می شده است، کاربرد واژه و شیوۀ صرف افعال و کاربرد نحوی و شیوۀ تلفظ بلخ و بخارا و سمرقند به پیمانه ایست که می توان گفت تقریباً در هر غزل مورد یا مواردی از کاربرد گویش بلخی و فرارودی را می توان یافت.

خوانده ایم که مولانا کودک یا نوجوانی بود که با کاروان بزرگ مهاجران به ریاست پدر بزرگوار و نامدارش سرزمین خویش را ترک کرد و یکراست به لارنده و قونیه که روم آن روز و ترکیۀ امروز است منزل کرد. به عبارت دیگر خانواده های آن کاروان مهاجران بلخی و سمرقندی و ترمذی و بدخشی و بخارایی و فرغانی همانگونه که امتعه و اقمشۀ خویش را با خود بردند، گنجینۀ فرهنگ خویش را نیز، مستقیما و دست نخورده، به قونیه بردند؛ حتّی بعید نیست که عدّه ای ترجیح داده بوده باشند که مایحتاج خویش را از اقامتگاه جدید به دست آرند اما فرهنگ وزبان و گویش و رسم و رواج خویش را از زادگاه و کهن بوم و بر خویش با خود برده اند. ازآنجا که یادها و خاطرات کودکی و نوجوانی ماندگارتر و گاهی گرامی تر و کاری تر و فراموش ناشدنی تر هستند، درسخن مولانا جلال الدین محمد نیز این نکته می تواند مورد توجه قرار گیرد.

آیا در یادکردن سمرقند چو قند و کوی غاتفر تنها بیان داستان آن کنیزک بیمار درنظر است یا یاد شهر و دیار گوینده نیز هست:

نبض او برحال خود بد بی گزند – تا بپرسید از سمرقند چو قند

چون ز رنجور آن حکیم این رازیافت – اصل آن درد و بلا را باز یافت

گفت کوی او کدامست و گذر – او سر پل گفت و کوی غاتفر

یا این بیت که به یاد بخاراست، آیا تنهازبان حال آن جوان عاشق است یا دل سخنور نیز به یادبخارا می تپد:

دل اگر از سنگ خارا می کند – باز جان عزم بخارا می کند

منظور از این عرایض این است که چنین می نماید که مولانا عمدی در کاربرد زبان گفتار زادگاه و سرزمین نیاکان خویش داشته است و اگر فرصت بازگشت به بلخ یا وخش و سمرقند از دست او رفته بوده است او به نوعی بخشی از قونیه را سمرقند چو قند خویش یا بلخ و بخارا و وخش خویش ساخته است.

در یکی دو مورد مولانا از تنگنای وزن و قافیه اظهار دلتنگی و ملال نموده است؛ مثلا:

رستم ازین نفس و بلا، زنده بلا، مرده بلا

زنده و مرده وطنم نیست بجز فضل خدا

رستم ازین بیت و غزل، ای شه و سلطان ازل

مفتعلن مفتعلن مفتعلن کشت مرا

قافیه و مغلطه را گو همه سیلاب ببر

پوست بود پوست بود در خور مغز شعرا...

یا این مورد:

قافیه اندیشم و دلدار من

گویدم مندیش جز دیدار من

خوش نشین ای قافیه اندیش من

قافیۀ دولت تویی در پیش من

حرف چبود تا تو اندیشی ازان

صوت چبود خار دیوار رزان

حرف و صوت و گفت را برهم زنم

تا که بی این هرسه باتو دم زنم

آن دمی کز آدمش کردم نهان

با تو گویم ای تو اسرار جهان

آن دمی را که نگفتم با خلیل

وان دمی را که نداند جبرئیل..

نخست اینکه مولانا از تنگنای وزن و قافیه شکایت می کند که عالم او بزرگتراز آن است که در این تنگنا بگنجد؛ اما هرگز خود ضوابط وزن و قافیه را برهم نزده است. دیگر اینکه در مثال دوم که بیشتر مورد استفادۀ تحلیلگران بوده باید متوجه بود که این شاعر یا ناظم نیست که صوت و حرف و گفت را برهم می زند. ناظم باز هم در اندیشۀ قافیه است اما دلدارش می گوید من اینها را برهم می زنم تا به زبان دل و زبان معنی با تو دم زنم و آنچه را باید گفت و خواهم گفت، بگویم.

اکنون اجازه بدهید به صورت مختصر ولی مشخص تر چند مورد معدود از کاربرد واژه ها و ترکیبات بلخی و فرارودی را در سخن حضرت مولانا، به صورت نمونه، مرور نماییم. این بررسی بسیار کوتاه را می توانیم حسب زیر ترتیب دهیم:

نخست کاربرد واژه ها و ترکیباتی که بر وزن شعر اثر می گذارد، دوم کاربرد واژه هایی که بر قافیه اثر می نهد، و سوم کاربرد واژه های مستقل که اندکی غریب می نماید.

سخن را با سلام علیک آغاز کنیم. این ترکیب هم در میان دیگر عبارات داخل یک مصراع شده است و هم به صورت ردیف در غزلها آمده است؛ مثلاً این دو غزل:

مطلع و یک بیت غزل اول:

ایا هوای تو در جانها سلام علیک

غلام می خری ارزان بها؟ سلام علیک

ایا کسی که هزاران هزار جان و روان

همی کشند زهرسو ترا سلام علیک...

مطلع و یک بیت دیگر از غزل دوم:

ای ظریف جهان سلام علیک

ای غریب زمان سلام علیک

گوش پنهان کجاست تا شنود

از جهان نهان سلام علیک...

در خواندن این دو غزل هیچ اشکال و ابهامی نیست. غزل اول بروزن مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلات و غزل دوم بر وزن فاعلاتن مفاعلن فعلات و بعضا فاعلاتن مفاعلن فعلن است اما اکنون به این غزل توجه فرمایید:

هراول روز ای جان، صدبار سلام علیک

در گفتن و خامشی، ای یار سلام علیک

از جان همه قدّوسی، وز تن همه سالوسی

وز گل همه جبّاری، وز خار سلام علیک

من ترکم و سرمستم، ترکانه سلح بستم

در ده شدم و گفتم، سالار سلام علیک..

ملاحظه می فرمایید که اینجا آشکارا وزن بهم می خورد. یعنی اگر اختصاصی تر شرح بدهیم، هربیت چهار پاره است که باید هرپاره با مفعول مفاعیلن سنجیده شود به قول عروضیان هزج اخرب است و می بینیم که نمی شود، بلکه پارۀ آخر یعنی سلام علیک بر وزن فعولن فعول است مانند این بیت مولانا نورالدین عبدالرحمن جامی:

سلام علیک ای نبی مکرّم – مکرّم تر از آدم و نسل آدم

که هر مصراع آن با وزن فعولن فعولن فعولن فعولن برابر است. اینجاست که باید به سراغ گویش محلی رفت.

به تقریب می توان گفت که مردمان خاور قلمرو زبان فارسی، حروف خاص عربی را نپذیرفته اند و هرگاه کلمات برساخته ازاین حروف را به کار می برند آن را برابر با ضوابط خاص خویش تلفظ می کنند. ما در نوجوانی همیشه با دوستان و همدرسان کابلی شوخی و حتی دعوا ومنازعه داشتیم که چرا نمی گویند معلّم و می گویند: مالم و نمی گویند محمد حسن و می گویند: مادسن ؛ نمی گویند مأمور و می گویند: مامور؛ نمی گویند معمولی و می گویند مامولی؛ نمی گویند احمد و می گویند: آمد. وقتی اندکی برسر عقل آمدیم، دریافتیم که همین کار عزیزان کابل و بلخ یا بدخشان و سرقند، باعث بقای گویش کهن فارسی دری در بلخ و کابل و بدخشان و سمرقند و خجند و کجا و کجا شده است. مشکل قرائت این غزل هم با توجه به همین نکته برطرف می شود. بلخیها و کابلیها به جای سلام علیک سلامالیک می گویند که با حذف کاف آخر، بروزن مفاعیلن است.

هراول روز ای جان صدبار سلامالیک

در گفتن و خامشی ای یار سلامالیک

از جان همه قدّوسی وز تن همه سالوسی

وز گل همه جبّاری وز خار سلامالیک

من ترکم و سرمستم ترکانه سلح بستم

در ده شدم و گفتم سالار سلامالیک..

در مثنوی نیز بارها سلام علیک به همین وزن و تلفظ آمده است؛ مثلاً:

آدمیخوارند اغلب مردمان

از سلامالیکشان کم جو امان (صـ103 )

موارد فراوانی نظیر این مورد است که با آگاهی از شیوۀ تلفظ مردمان سمرقند وبلخ و بدخشان مشکل وزن قطعاً احساس نمی شود؛

با آقای شهرستانی مدیر جوان فرهنگسرای زاگرس

دیگران رفتند خانۀ خویش باز – ما بماندیم و تو و عشق دراز

که تلفظ آن به این صورت است:

دیگران رفتند خانی خویش باز...

یک صفت از لطف شه آنجا که پرده برگرفت
آب و آتش صلح کرد و گرگ دایۀ میش بود

که چون بخوانیم: آب و آتش صلح کرد و گرگ دایی میش بود... مشکل وزن نمی ماند.

عقل پا برجای من چون دید شور بحر او
با چنین شوری ندارد عقل کل تﮧﮧواناییی

این بیت را هرگاه بدون توجه به گویش منطقه بخوانیم وزن سنگین می شود و یک سیلاب بیش از حد معمول است. اما باید توجه کنیم که حرف یا کانسوننت اول کلمۀ توانا و کلماتی مانند ان تقریبا ساکن است. این نکته را کاتب کهن ترین مثنوی نیز دریافته و روی حرف ت نشانۀ سکون مانده است که باید چنین بخوانیم:

عقل پا برجای من چون دید شور بحر او

با چنین شوری ندارد عقل کل تـ۫واناییی

آن جایگه

ساعتی آن جایگه تشریف ده -- تزکیه مان کن زمان تعریف ده

(صـ 155)

خود تو را کاری نبود آن جایگاه -- که به بیهوده کنی این عزم راه

(صـ 546 )

اگر به گویش محلی آشنا نباشیم چنان خواهیم پنداشت که سراینده برای پرکردن خالیگاه عروضی به جای آنجا، آنجایگاه گفته است.

این کلمه در هرات هست به معنای آنجا، و تلفظ محلّی آن «اونجیگا» ست، که در برابر «اینجیگا» به معنای اینجا و این جایگاه است. سالها پیش در دوشنبه روزی رانندۀ اتوبوس ترمز کرد و دوستش را که پیاده روان بود صدا کرد و با صدای بلند گفت: اینجیگا چه کار می کنی؟ من از شنیدن این کلمه بی اندازه خوشحال شدم. در هرات هست ولی در قندهار و بلخ و کابل نیست. باز می بینیم که در دوشنبه، که نزدیک حصار قدیم و در 65 کیلومتری وخش واقع شده، هست. دوشنبه در میان وخش و سمرقند موقعیت دارد.

یکی دیگر از مواردی که خوانندۀ ناآشنا به گویش محلی، می پندارد که به خاطر وزن فعل را اینگونه به کار برده، کاربرد فعل امر بدون بای پیشینه است. این مورد را هم بنده ابتدا در بلخ متوجه شدم که میزبان اصرار به نشستن من داشت و می گفت: شینید!

یعنی در بلخ به جای آنکه بگویند: بنشینید، می گویند: شینید. و به جای آنکه گویند: بنشین، می گویند: شین.
درآمدآتش عشق و بسوخت هرچه جزاوست

با آرش فکرت

مثلا ً به این ابیات توجه فرمایید:

چوجمله سوخته شد شادشین و خوش می خند (غ938)
توشخصک چوبینی گرپیشترک شینی
صد دجلۀ خون بینی آهسته که سرمستم (غ1448)
پر ده قدحی میرم آخر نه چو کمپیرم
تا شینم و می میرم کاین چرخ چه می زاید (غ 645)

یکی دیگر از نکاتی که با وزن عروضی و گویش محلی ارتباط دارد ساکن شدن حرف اول فعل با آمدن نون نفی یا بای تاکید است.

بکشدbekshad
بکشد با سکون کاف. این سکون هم در مضارع است و هم در استمرار حال. این تلفظ مخصوصاً در بدخشان و تاجیکستان به همین حالت باقی مانده است.
گفتا مخنّث را گزد هم بکشدش زیر لگد
امّا چه غم زو مرد را گفتا نکو گفتی هله (غ2280)
نکنیم naknem
به سکون کاف که اکنون نیز مخصوصاً در بدخشان و در تاجیکستان به همین شیوه تلفظ می کنند.
نکنیم بر وزن هستیم ، و اگر با به ضمّ کاف بخوانیم، یک هجا به وزن افزوده می شود و شنونده و خواننده احساس اشکال در وزن می نماید.
چون دوش اگر امشب نایی و ببندی لب
صد شور کنیم ای جان نکنیم فغان تنها (غ 84)

دیگر مورد تقدیم اسم بر حرف اضافه یا پریپوزیشن است. که در ابتدا تصور می کنیم که گوینده به اجبار به خاطر تنگنای وزن چنین کرده است اما با آشناشدن به گویشهای بلخ و سمرقند می بینیم که این یک شیوۀ بسیارمعمول سخن گفتن آنان است. بنده بار اول این نکته را نیز در بلخ متوجه شدم. از شاگردی پرسیدم: استاد شما کجاست؟ گفت: خانه به ؛ یعنی در خانه یا به خانه. در گویش بلخ و بخارا و توابع ( بر) به جای آن که پیش از اسم بیاید، غالباً پس از اسم می آید. به همین شیوه است (به) ؛ یعنی به جای آن که بگویند : به خانه، می گویند: خانه به ، و به جای آن که بگویند: بر زمین ، می گفتند: زمین بر.
آب در انداز: در آب انداز، به آب انداز
آب سیاه در مرو: در آب سیاه مرو.
آینه در: در آینه
این جوال اندر
این باغ د ر: در این باغ
بر –
آتش بر: برآتش
زمین بر می زنم: بر زمین می زنم
بام برا: بر بام آ
بام بر رو: بر بام رو

به چند مثال در این مورد توجه فرمایید:

آب در انداز: در آب انداز، به آب انداز
اندر آبی که بدو زنده شد آب
خویش را آب در انداز میا
(غ 182)
ساقیا آب درانداز مرا تا گردن
زانکه اندیشه چو زنبور بود، من عورم
(غ1629)
آب سیاه در مرو
در آب سیاه مرو.
پنبه ز گوش دور کن یانگ نجات می رسد
آب سیاه در مرو کاب حیات می رسد
(غ551)
آینه در: در آینه
آینه کیست تا ترا در دل خویش جا دهد
ای صنما به جان تو کاینه در تو ننگری
(غ 2489) یعنی قسمت می دهم که در آینه ننگری
این جوال اندر : در این جوال
بدین خواری و خفریقی، غلام دلق و ابریقی
اگر حقی و تحقیقی، چرایی این جوال اندر
(غ1025)... چرا اندر این جوالی
این باغ د ر: در این باغ
دل می گوید که نقد این باغ دریم
امروز چریدیم و به شب هم بچریم
(ر1232) نقد در این باغیم، حال در این باغیم.
بازاردر: در بازار جهان
این سرچو کدو برسر وین دلق تن من
بازار جهان در بکی مانم بکی مانم
(غ1486) ... در بازار جهان به کی می مانم
باغ خدایی درآ: در باغ خدایی آی
ای رخ خندان تو، مایۀ صد گلستان
باغ خدایی درآ، خاربده، گل ستان
(غ2063
بحر اندر: اندر بحر
چون نیی بحری تو بحر اندر مشو
قصد موج و غرّۀ دریا مکن
(غ2018)

مورد دیگر ترکیب امر و نهی است. در کابل به جای آن که بگویند میا! یا نیا! می گویند: نبیا که این مورد را می توانیم با موارد ذیل از شعر مولانا مقایسه کنیم:

بممانید
ممانید. نیز گویند: نبمانید.
مباش کاهل کین قافله روانه شدست
زقافله بممانید و زودبارکنید (غ956)
بنپیچی
نپیچی. نیز گویند نبپیچی.
با مست خرابات خدا تا بنپیچی
تا وا ننماید همه رگهات افندی (غ 2630)
افزودن بای تاکید در حال نفی یا تحذیر
بنگرداند
نگرداند.
از گردش گردون شد روز و شب این عالم
دیوانۀ آنجا را گردون بنگرداند (غ 615)
بنهشت
نهشت، نگذاشت
زیرا غلبات بوی آن مشک
صبری بنهشت یوسفان را ( غ 131)
حالت نهی با نهادن نـَ بر سر فعل امر
نبگذار
مگذار. نیز گویند: نبیا، یعنی میا. نبرو، یعنی مرو.
بگردان جام عشق ای شهره ساقی
نبگذار از وجودن هیچ باقی (غ 3163)
تلفظ برخی از واژه ها که با قافیه ارتباط می گیرد

ضمیری به نام تو

تلفظ واژۀ تو، یعنی ضمیر مفرد مخاطب، بر وزن او و سو تا چندی پیش در فارسی معیار تهران کاملاً ناآشنا و غریب بود؛ چنانکه در سال 1345 یا 1346 خورشیدی که ما سال دوم دانشگاه را می گذراندیم، مقاله ای در مجلّۀ والا و ماندگار سخن به قلم یکی محققان چاپ شد که نویسندۀ آن تقریباً با شگفتی اظهار داشته بود که ایهالناس ببینید که سخنوری به نام شمس الدین اوزجندی در حدود هزارسال پیش یا دیرتر چه کاری شگفت کرده و ضمیر تو را با سو و زانو همقافیه ساخته است؛ و بعداً ابیاتی را نقل کرده بو د که هنوز دو بیت آن به یاد من است:

برخیز که شمع است و شراب است و من و تو
آواز خروس سحری خاست ز هر سو
برخیز که برخاست پیاله به یکی پای
بنشین که نشستست صراحی به دو زانو

این مقاله را درکابل خواندیم و تعجب همدرسان کابلی البته بیش از تعجب آن نویسندۀ گرامی بود، به این دلیل که در کابل جز تو با واو معروف بر وزن او و سو رو دیگر تلفظی برای این ضمیر وجود نداشت.

مولانا بارها و بارها، چه در مثنوی و چه در کلیات شمس، این واژه را با همان تلفظ آورده است؛ مثلاً:

آنکس که بیند روی تو مجنون نگردد کو به کو

سنگ و کلوخی باشد او، او را چرا خواهم بلا

( غ 7)

هربار بفریبی مرا، گویی که در مجلس درآ

هرآرزو که باشدت، پیش آ و در گوشم بگو

خوش من فریب تو خورم، نندیشم و این ننگرم

که من چو حلقه بردرم، چون لب نهم برگوش تو

(غ2139)

تا بود کاز شمس تبریزی بیابی مستیی

از ورای هردو عالم کان تو را بی تو کند

(غ 742)

چو دوش آمد خیال او به خواب اندر تفضل جو

مراپرسید چونی تو؟ بگفتم بی تو بس مضطر

(غ1025)

چو زد فراق تو برسر مرا بنیرو سنگ

رسید برسر من بعدازان زهرسوسنگ

زدست تو شود آن سنگ لعل می دانم

به امتحان به کف آور به دست خود تو سنگ

(غ1329)

گویی مرا برجه بگو گویم چه گویم پیش تو

گویی بیا حجت مجو ای بندۀ طرّار من

(غ1798)

همه خوردند و برفتند و بماندم من و تو

چو مرا یافته ای صحبت هرخام مجو

(غ 2218)

ای ترک ماه چهره چه گردد که صبح تو

آیی به حجرۀ من و گویی که گل برو

تو ماه ترکی و من اگر ترک نیستم

دانم من اینقدر که به ترکیست آب سو

(غ2233)

بنشسته بگوشه ای دوسه مست ترانه گو

زدل و جان لطیف تر شده مهمان عنده

هله امشب به خانه رو که دل مست شد گرو

چو شود روز خوش بیا شنو این را تمام تو

ودر مثنوی:

این نگه که مبتلا شد جان او --در چهی افتاد تا شد پند تو

کشت ایشان را که ما ترسیم ازاو -- ور خود این برعکس کردی وای تو

(صـ 160 )

ماضی و مستقبلش نسبت به توست -- هردو یک چیزند پنداری که دوست

(صـ 207)

کسب را همچون زراعت دان عمو -- تا نکاری دخل نبود آن تو

(صـ 236)

هیچ بازرگانیی ناید ز تو -- زانکه در غیبست سر این دو رو

(صـ 252 )

قوم گفتند ای امیر افزون مگو-- چیست حجّت بر فزون جویی تو

(صـ362 )

دیفتانگ (ا َو aw)به جای واو کشیده (اُوoo )
بلور belawr
به فتح لام. در بلخ و کابل به فتح لام و در هرات به ضم لام و واو مجهول.
از رنگ بلور تو شیرین شده جور تو
هر چند که جور تو بس تند قدم دارد (غ 602)

افزودن نون در آخر کلمات مختوم به او که در کابل وبلخ هنوز مروج است:

افزودن نون درآخر کلمات مختوم به او
سون به جای سو
بی سون
بی سوی، بی سمت و جهت.
برفرق گرفت موج خونش
می برد ز هرسویی به بی سون (غ1931)
گلون
گلو. رایج در بلخ و کابل و تاجیکستان. گویند: گلونش درد می کند. یا اینکه درد گلون دارد.
گلون خود به رسن زان سپرد خوش منصور
دلا چو بوی بری صد گلو تو بسپاری (غ3088)

چند واژه که در نواحی خاوری قلمرو زبان فارسی معمول است، برای صرفه جویی در وقت، فهرست وار یاد می شود و مثالهای آن را در سخن مولانا می توانید در صفحۀ یاده یا آن روزها به تفصیل ملاحظه فرمایید:

آبدست: وضو، آدمچه: بچۀ آدم، اشتاب: شتاب، باشنده: مقیم، پاغنده: تکه های بزرگ پنبه یا برف، پاییدن: مانده و مقیم شدن، پگاه: بامداد زود، نیز فردا صبح، تندور: تنور، تیرماه: پاییز یا خزان، جوجو: ریزه ریزه، جوله: بافنده و نیز عنکبود، چربو: پیه و چربی، چله: حلقه، حوالی: حویلی یا خانه و سرا، خمره: خم کوچک یا کوزۀ سفالین، دست نماز: وضو، دومو: فلفل نمکی یا جو گندم یعنی کسی که موی سیاه و سفید بهم آمیخته دارد، دینه: دیروزی یا دیشبی، سکلیدن: کندن و گسستن، شاباش: احسنت، شوربا: آبگوشت، طوی: عروسی و جشن، قابله: ماما، گرده: کلیه، لت: کتک، لتّه: پارچه و کهنه، یله: ول و رها.

دراینجا فرصت اندک است و تفصیل این مطالب را می توانید در صفحات انترنتی بنده با این نشانی ملاحظه فرمایید:

http://www.fekrat.kateban.com/

http://yaadhaa.blogspot.com/2010/06/blog-post.html

http://yaadhaa.blogspot.com/2011/08/2.html

جمعه 2 سپتامبر 2011

شهر مونتریال – آصف فکرت